Oriylar

Oriylar — Hindistonning koʻp ming yillik tarixida uni birinchi bor istilo qilgan qabilalar. „Oriy“ soʻzi qadimiy eronzabon qabilalarning nomi boʻlib „xoʻjayin“, „aslzoda“ maʼnosini anglatgan.

O'rta va yuqori Volga havzalariga migratsiya orqali Ural tilida so'zlashuvchilar tomonidan assimilyatsiya qilinishidan oldin hind-eron tillarining tasdiqlangan va gipotetik tarqalishi xaritasi

Qadimgi hind manbalarida oriylarning muqaddas yurti Aryavarta haqida zikr qilinadi. Eroniy va hind-oriy qabilalari ajdodlarining keng urugʻchilik aloqalari yoki birligi, ular tilining yaqinligi, grammatik va asosiy lugʻat boyligi umumiy boʻlgani, diniy tushunchalarning bir ekanligi, shuningdek urf-odatlari, olovga topinishning oʻxshashligi diqqatga sazovor. Qadimda hindlar va eroniylar birga yashab, hind-oriy umumiyligini tashkil etganlar.

Ularning ajdodlari avvalo Markaziy Osiyo va unga qoʻshni oʻlkalarda yashaganlar degan fikr mavjud. Bu hududda yashaganlarning bir guruhi Hindistonga, boshqasi esa Gʻarbiy Osiyoga borganlar. Bu jarayon miloddan avvalgi 2-ming yillikning oʻrtalarida roʻy bergan. Baʼzi olimlar oriylarni Hindistonga ikki yoʻl orqali, yaʼni Kavkaz va Markaziy Osiyo orqali oʻtishi mumkinligini taxmin qiladilar. Bu jarayon bir necha yuz yillar mobaynida roʻy bergan.

Oʻsha davrda mahalliy qabilalar bilan harbiy toʻqnashuvlar, oriy qabilalarning ichida ham oʻzaro nizolar boʻlib turgan. Hind-oriylarning Hindistonda mahalliy aholi bilan assimilyasiya jarayoni va oriylarning Sharqqa harakati tezroq kechgan. Oriylar mahalliy qabilalarning ijtimoiy, siyosiy tizimiga maʼlum darajada oʻzgartirishlar kiritgan, oʻz navbatida, hindlarning diniy tushunchalari ham hind-oriylarga oʻz taʼsirini koʻrsatgan. Asta-sekin hind-oriy va mahalliy qabila yutuqlarini mujassamlashtirgan, Shimoliy hamda Sharqiy Hindistonning anchagina aholisi uchun umumiy boʻlib qolgan yangi madaniyat vujudga kelgan.

Natsist tushunchalari

19-asrda, sanskrit va buddist yozuvlarini noto'g'ri tushunish tufayli, ba'zi G'arb olimlari irqchi tushunchani ishlab chiqdilar: oq tanli, sarg'ish sochli shimoliy "oriylar" guruhi Shimoliy Yevropada paydo bo'lgan, dunyoning turli qismlarini zabt etgan va yirik tsivilizatsiyalarga asos solgan. Keyinchalik ular mahalliy aholi bilan nikohlanib, nopok bo'lib qolishgan.

Ushbu nazariyaga asoslanib, 20-asrning boshlarida natsistlar Germaniyasi o'zining yuqori irqini (Herrenrasse) ariylar deb atagan. Ular nemislarni eng sof shimoliy xalqlar qatoriga kiritishgan va yahudiylar va lo'lilarga qarshi kamsituvchi, zabt etuvchi va yo'q qiluvchi strategiyalarni qo'llaganlar. Irqiy tozalash orqali natsistlar partiyasi Germaniyaning qolgan yuqori aholisini "oriylar" deb atagan. Bu odamlar guruhi Gitler uzun bo'yli, baquvvat va temir kabi qattiq deb ta'riflagan yuqori irq edi.

Natsistlar partiyasi a'zolari ko'pincha "aryan" so'zining asl ma'nosini o'zgartirib, uni nafaqat yevgenika uchun, balki "sof nemislar"ga ham nisbatan ishlatib, shu bilan lotinlar va slavyanlar kabi boshqa irqlarga nisbatan kamsitishgan, garchi lotinlar va slavyanlar ham natsistlar ta'rifiga mansub bo'lsalar ham.

Natsistlar partiyasi irqiy ustunlikka intilgan va hatto ariyaliklar ham ko'pincha tozalangan va o'ldirilgan. Ular o'z maqsadlariga "past darajadagi odamlar" deb ataladiganlarni, xususan, nogironlar, gomoseksuallar, ruhiy kasallar, nemis yahudiylari va Germaniyadagi lo'lilarni ta'qib qilish orqali erishdilar.

Ilgari akademik qo'llanilishi

Hindistonning eng qadimgi she'riyat antologiyasi bo'lgan Rigveda va boshqa qadimiy hind matnlarini o'rganayotgan olimlar qadimgi davrlarda "oriylar" deb nomlangan guruh Hindistonning shimoli-g'arbiy qismidan (Panjob mintaqasi) janubi-sharqga ko'chib o'tib, Ganges daryosi havzasi va Yamuna daryosining o'rta oqimiga yetib borib, asta-sekin butun Hindiston yarim orolini zabt etgan degan xulosaga kelishgan. 18-asrgacha "oriylar" atamasi shunchaki zamonaviy "hind-oriylar" tushunchasiga teng edi.

19-asrda Maks Myuller oriylar bosqini gipotezasini ilgari surdi.

Jozef-Artur Gaubino va Xyuston Chemberlen kabi olimlar "oriylar" tushunchasini kengaytirib, uni "hind-oriylar"dan "proto-hind-yevropaliklar"gacha kengaytirdilar. Ular proto-hind-yevropaliklar sarg'ish sochli va ko'k ko'zli Shimoliy irq ekanligiga ishonishgan, keyinchalik ular boshqa turli irqlarni yoyib, zabt etib, tsivilizatsiyalarni barpo etishgan. Bu nazariya ishonchsiz ekanligi isbotlangan. Hind-yevropaliklarning kelib chiqishi haqida bir nechta farazlar mavjud, ammo Shimoliy Yevropa kiritilmagan (yana bir nazariya shundaki, norvegiyaliklar Shimoliy Yevropaga janubdan ko'chib kelishgan).

Adabiyot

• Temur Gʻiyosov, „Qadimgi Hindiston tarixi“, Toshkent, 2000;
• Bongard — Levin G. M., Ilin G. F., „Drevnyaya Indiya“, Moskva, 1969;
• „Indiya v drevnosti“, Moskva, 1985.