Oʻzbek yozuvi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Students in Tashkent 1943.jpg

Arab yozuvi[tahrir]

Asosiy maqola: Eski oʻzbek yozuvi.

Oʻzbekistonda 1929 yilgacha arab yozuvidan foydalanilgan. 1920-yillarning oʻrtalaridan Oʻzbekistonda arab yozuviga keng hujum boshlandi. Arab yozuvi qoloqligimizning, savodsizligimizning, dindorligimizning sababchisi deb eʼlon qilindi. 1929—1930 oʻquv yilidan Oʻzbekiston lotin yozuviga oʻtdi va biz oʻzbek xalqining asrlar davomida yaratilib kelingan hamda chop etilgan ilmiy, badiiy va falsafiy adabiyotdan uzilib qoldik.

Arab alifbosi: آ ا أ ء ب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ز ژ س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ک گ ل م ن و ٶ ۇ ۉ ە ة ى ي ې ٸ

Yanalif[tahrir]

Asosiy maqola: Yanalif.

1929-yildan boshlab arab yozuvidan yangi lotin vozuviga (yanalif) o‘tilgan. U 1940-yilgacha ishlatilgan.

A a B b C c Ç ç D d E e Ə ə F f
G g Ƣ ƣ H h I i J j K k L l M m
N n N̡ ᶇ O o Ө ө P p Q q R r S s
Ş ş T t U u V v X x Y y Z z Ƶ ƶ
'

Kiril yozuvi[tahrir]

Asosiy maqola: Oʻzbek kirill alifbosi.

1940 yilda Oʻzbekistonda kirill yozuviga oʻtildi. Buning natijasida 1929-40 yillar oraligʻida chop etilgan ilmiy, badiiy, pedagogik, oʻquv adabiyotlardan uzilib qoldik.

А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж
З з И и Й й К к Л л М м Н н О о
П п Р р С с Т т У у Ф ф Х х Ц ц
Ч ч Ш ш Ъ ъ Ь ь Э э Ю ю Я я Ў ў
Қ қ Ғ ғ Ҳ ҳ

1940 yildan 1991 yilgacha oʻrta hisob bilan oʻzbek tilida 50 ming nomda 50 million nusxada kitoblar chop etilganini (bunga shu yillari nashr etilgan jurnal, gazetalar kirmaydi) hisobga olsak, biz yana lotin yozuviga oʻtishda qanchadan-qancha adabiyotdan yiroqlashishimiz mumkinligi ayon boʻladi.

Lotin yozuvi[tahrir]

Asosiy maqola: Oʻzbek lotin alifbosi.

Lotin yozuviga koʻchish[tahrir]

Lekin dunyoning eng rivojlangan mamlakatlari (ularni sanab oʻtirishning hojati yoʻq) lotin yozuvidan foydalanadilar. Shuning uchun ham hozirgi eng zamonaviy texnika, tabiiy fanlar yoki ijtimoiy tadqiqotlar haqidagi adabiyotlar shu yozuv asosida yoritiladi. BMT, UNESCO va boshqa xalqaro tashkilotlarning xabar qilishlaricha, yangi texnika, texnologiya va fanga tegishli adabiyotlarning 80 foizi lotin yozuvida chop etilar ekan.

A a B b D d E e F f G g H h I i
J j K k L l M m N n O o P p Q q
R r S s T t U u V v X x Y y Z z
Oʻ oʻ Gʻ gʻ Sh sh Ch ch ng ʼ

Demak, Oʻzbekistonni dunyoning rivojlangan mamlakatlari qatoriga qoʻshilishi uchun lotin yozuviga oʻtish maqsadga muvofiqdir. Oʻzbekistonda bu jarayon bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda va 2005 yilda tugallanishi koʻzda tutilgan.

Alifbolardagi mosliklar[tahrir]

Kiril

Lotin

Kiril

Lotin

А а A a С с S s
Б б B b Т т T t
В в V v У у U u
Г г G g Ф ф F f
Д д D d Х х X x (qoida)
Е е E e ~ Ye ye (qoida) Ц ц S s ~ Ts ts (qoida)
Ё ё Yo yo Ч ч Ch ch
Ж ж J j Ш ш Sh sh
З з Z z ъ ʼ - tutuq belgisi (ajratish belgisi)
И и I i ь
Й й Y y Э э E e
К к K k Ю ю Yu yu
Л л L l Я я Ya ya (istisno)
М м M m Ў ў Oʻ oʻ
Н н N n Қ қ Q q
О о O o Ғ ғ Gʻ gʻ
П п P p Ҳ ҳ H h (qoida)

Qoidalar[tahrir]

Ts (Ц) harfi[tahrir]

Soʻz boshida yoki soʻz oʻrtasida undosh tovushdan keyin S yoziladi.
Lekin soʻz oʻrtasida unli tovushdan keyin Ts yoziladi.
Misol uchun
Kiril Lotincha toʻgʻri Lotincha notoʻgʻri
цирк sirk cirk, tsirk
цех sex cex, tsex
реакция reaksiya reakciya, reaktsiya
акционер aksioner akciober, aktsioner
федерация federatsiya federaciya, federasiya
функция funksiya funktsiya, funkciya

Ye (Е) harfi[tahrir]

Soʻz boshida yoki soʻz urtasida unli tovushdan keyin Ye yoziladi.
Lekin soʻz oʻrtasida undosh tovushdan keyin E yoziladi.
Misol uchun
Kiril Lotincha toʻgʻri Lotincha notoʻgʻri
енгил yengil engil
етти yetti etti
Низоев Nizoyev Nizoev
қаерда qayerda qaerda

Qattiq X va yumshoq H harflari[tahrir]

Kirill Ҳ harfi lotincha H yoziladi.
Kirill X harfi lotincha X yoziladi.
Misol uchun
Kiril Lotincha toʻgʻri Lotincha notoʻgʻri
дорихона dorixona dorihona, dorikhona
жаҳон jahon jaxon, jakhon

Istisnolar[tahrir]

Ya (Я) harfi[tahrir]

Сентябр soʻzi lotincha sentabr yoziladi.
Октябр soʻzi lotincha oktabr yoziladi.

Bosh harflar[tahrir]

Misol uchun
Kiril Lotincha toʻgʻri Lotincha notoʻgʻri
БАРЧАМИЗНИ BARCHAMIZNI BARChAMIZNI
ЧИҚИШ CHIQISH ChIQISh
Шаҳар Shahar SHahar

Abbreviaturalar[tahrir]

Misol uchun
Kiril Lotincha toʻgʻri Lotincha notoʻgʻri
МЧЖ MCHJ[1] MChJ, MCJ
ЕВБ YVB YEVB, YeVB, EVB

Manbalar[tahrir]

  1. Oʻzbek tilining imlo lugʻati. Toshkent, 1995. 25-b.

Havolalar[tahrir]