Molodilo

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish

Molodilo[1][2] (lotincha: Sempervívum) — Semizakdoshlar (Crassulaceae) oilasiga mansub gulli oʻsimliklarning turkumi. Turkumning ilmiy nomi semper (lot. — „har doim“) va vivus („tirik“) degan maʼnoni anglatadi[3].

Nomi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Molodilo nomi boshqa oʻsimlikka ham ega boʻlishi mumkin — oʻsha Semizaklar oilasidan boʻlgan achchiq semizak (lotincha: Sédum ácre).

Ushbu turkumning baʼzi turlari (shuningdek, boshqa Semizakdoshlar turlari) ruscha „tosh atirgul“ va „quyon karam“ nomlariga ega[4].

Botanik tavsifi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yopishqoq Molodilo. K. A. M. Lindman Bilder ur Nordens Flora kitobidan botanik tasviri, 1917-1926

Koʻp yillik goʻshtli oʻtlar, bezli tuklar bilan oʻsib chiqqan, kamdan-kam hollarda deyarli yalangʻoch, 1-15 sm diametrli barglarning juda zich koʻp bargli toʻpbarglarini va barglarning kichik toʻplarini ushlab turuvchi koʻplab stolonlarni hosil qiladi.

Gullaydigan poyalari odatda mayda bezli tuklar bilan oʻsadi, tik va shoxlanmagan. Monokarpiklar. Barglari sukkulent, tartib bilan joylashgan, butun, odatda tuxumsimon yoki choʻzinchoq, oʻtkir yoki uchi uchli, qirrasi boʻylab kirpiksimondir.

Gullari muntazam, 8-20 oʻlchamli, ikki jinsli, qoʻsh gulkosali, deyarli turgʻun, yassi-popuksimon toʻpgul boʻlib yigʻilgan, ularning alohida toʻpgullari — monoxaziyadir. Kosachabargi goʻshtli, tagi birlashgan, tekis qirrali, odatda qisqa oddiy yoki bezli tuklar bilan qoplangan, kamdan-kam hollarda tuksiz. Gulbarglari nishtarsimon, har doim kosachabargdan uzunroq, odatda yulduzsimon, qirralari va tashqi tomoni oq, sariq, sargʻish-yashil, qizil, pushti yoki binafsha rangda. Changchisi barglaridan ikki baravar koʻp, 16 dan 40 gacha; gulbarglarga qarama-qarshi boʻlganlar ularga birikib va tartib bilan joylashganlari esa alohida oʻsadi. Changchi ipi odatda zichlashgan, tukli yoki kamdan-kam tuksiz boʻladi. Changdoni choʻzinchoq tuxumsimon. Nektar bezlari past urugʻli, mayda, qatlamsimon, choʻqqisi butun shaklda. Ginetsey 8-20 ta teng yonli boʻlmagan, choʻzinchoq tuxumsimon, odatda bezsimon, oʻsimtasimon serbarglardan holi. Stilodiy urugʻdondan biroz kaltaroq, tekis, yalangʻoch. Tumshuqchalari kichik, boshchali.

Mevasi 8-20 dona choʻzinchoq tuxumsimon yoki deyarli lansetsimon, bezli tuklari, koʻp urugʻli barglari bor.

Kelib chiqishi va tarqalishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bu turkum taxminan 30-50 turni birlashtiradi. Markaziy, Janubiy, Sharqiy Yevropa, Kavkaz, Kichik Osiyo va Janubi-Sharqiy Osiyoda, asosan, togʻli hududlarda tarqalgan.Markaziy Rossiyada bir turi — rus molodilosi (Sempervivum ruthenicum), Kavkazda — kavkaz molodilosi (Sempervivum caucasicum) oʻsadi.Tabiatda ham, xonaki oʻsimlik sifatida ham juda oson gibridlanadi. Koʻp navlari bor.

Qoʻllanilishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Baʼzi turlar — masalan, sharonos molodilosi (Sempervivum globiferum) — manzarali bogʻ oʻsimliklari sifatida foydalaniladi. Xalq tabobatida isitma, epilepsiya va boshqa kasalliklarda qoʻllaniladi[5].

Taksonomiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Sempervivum L. Species Plantarum 1: 464. 1753.

Turlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Sempervivum turkumi aʼzolarini tanib olish oson, lekin uning turlarini ajratish juda qiyin, chunki hatto bir turning vakillari ham har xil oʻsish sharoitida va yilning turli vaqtlarida har xil koʻrinishi mumkin. Molodilolarning koʻp turlari bir-biridan aniq farqlanmasdan tavsiflangan. Turlarni aniqlash muammosi tabiiy turlararo gibridlar paydo boʻlishining yuqori chastotasi bilan murakkablashadi[6].

The Plant List (2010)[7] boʻyicha turlar roʻyxati:

  • Sempervivum arachnoideum L. — Toʻrsifat Molodilo, yoki toʻrli Molodilo
  • Sempervivum armenum Boiss. & Huet — Arman Molodilosi
  • Sempervivum calcareum Jord.
  • Sempervivum carpathicum Wettst. ex Prodán — Karpat Molodilosi
  • Sempervivum caucasicum Rupr. ex Boiss. — Kavkaz Molodilosi
  • Sempervivum ciliosum Craib — Kipriksimon Molodilo
  • Sempervivum dolomiticum Facchini
  • Sempervivum fauconnettii Reut.
  • Sempervivum ×giuseppii Wale
  • Sempervivum globiferum L. — Sharonos Molodilosi
  • Sempervivum grandiflorum Haw.
  • Sempervivum heuffelii Schott
  • Sempervivum jakucsii Pénzes
  • Sempervivum kindingeri Adamovic
  • Sempervivum kosaninii Praeger
  • Sempervivum leucanthum Pancic
  • Sempervivum macedonicum Praeger — Molodilo makedonskoe
  • Sempervivum marmoreum Griseb. — Marmar Molodilo
  • Sempervivum minutum (Kunze ex Willk.) Nyman ex Pau
  • Sempervivum montanum L. — Togʻ Molodilosi
  • Sempervivum octopodes Turrill
  • Sempervivum pittonii Schott, Nyman & Kotschy
  • Sempervivum rhenanum (Hegi & Schmid) Law.
  • Sempervivum ruthenicum Schnittsp. & C.B.Lehm. — Rus Molodilosi
  • Sempervivum tectorum L. — Yopishqoq Molodilo
  • Sempervivum ×thompsonianum Wale
  • Sempervivum transcaucasicum Muirhead — Kavkazorti Molodilosi
  • Sempervivum vicentei Pau
  • Sempervivum wulfenii Hoppe ex Mert. & W.D.J.Koch
  • Sempervivum zeleborii Schott

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Николаева М. Г., Паутова И. А. Краткий словарь русских названий растений / Отв. ред. чл.-корр. РАН Н. Н. Цвелёв; РАН; Ботан. ин-т им. В. Л. Комарова. — Andoza:СПб.: Росток, 2002. — С. 28. — ISBN 5-94668-012-9.
  2. Бялт 2012.
  3. Об условности указания класса двудольных в качестве вышестоящего таксона для описываемой в данной статье группы растений см. раздел «Системы APG» статьи «Двудольные».
  4. Живучка // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  5. „Целебные свойства Молодила“. OptimusBlack4 (14-iyun 2013-yil). 14-may 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22 2013.
  6. Молодило // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  7. „Sempervivum“ (en). The Plant List (2010). Version 1. Published on the Internet; http://www.theplantlist.org/. Royal Botanic Gardens, Kew and Missouri Botanical Garden (2010). 15-sentabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-avgust 2013-yil.

Adabiyotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Sempervivum // Botanicheskiy slovar / sost. N. I. Annenkov. — SPb.: Tip. Imp. AN, 1878. — XXI + 645 s.
  • Jivuchka // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890—1907.
  • Molodilo // Myoziya — Morshansk. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1974. — S. 480. — (Bolshaya sovetskaya ensiklopediya : [v 30 t.] / gl. red. A. M. Proxorov ; 1969—1978, t. 16).
  • Бялт В. В., Гапон В. Н., Васильева И. М. Молодило // Очиток, молодило и другие толстянковые. — M.: ООО «Издательство Астрель», ООО «Издательство АСТ», ООО «Транзиткнига», 2004. — С. 109—114. — 270, [2] с. — (Цветочный калейдоскоп). — 7 000 экз. — ISBN 5-17-020601-1 ISBN 5-271-09112-0. ISBN 5-9578-0368-5. UDK 635.9
  • Molodilo / Byalt V. V. // Meotskaya arxeologicheskaya kultura — Mongolo-tatarskoe nashestvie. — M. : Bolshaya rossiyskaya ensiklopediya, 2012. — S. 691. — (Bolshaya rossiyskaya ensiklopediya : [v 35 t.] / gl. red. Yu. S. Osipov ; 2004—2017, t. 20). — ISBN 978-5-85270-354-5.

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Sempervivum (angl.): svedeniya o taksone na sayte Tropicos.