Konrad Adenauer

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Konrad Adenauer
Konrad Adenauer 1896 yilda.

Konrad Adenauer (5-yanvar 1876, Kyoln — 19-aprel 1967, Bonn) — F R ning 1949 — 1963 yillardagi federal kansleri. Konrad Аdenauer shahar sudining kotibi oilasida dunyoga kelgan. 1894-yil 5-martda Konrad Kyolndagi Аvliyo havoriylari gimnaziyasini bitirgan, keyin esa Frayburg, Myunxen va Bonn universitetlarining yuridik fakultetlarida taʼlim olgan (1894 —1897). Davlat imtihonlarini topshirganidan keyin u Kyoln shakar prokuraturasida, soʻngra advokat Kauzening idorasida (1903 — 1905) ishlagan.

Konrad Аdenauerning siyosiy faoliyati muvaffaqiyatli boshlandi. 1906-yilda u Kyoln burgomistrining oʻninchi yordamchisi buldi va munisi­pal soliqlar hamda boshqa yigʻimlar xizmatini boshqardi (1910), Kyolnning burgomistri (1917) boʻldi. Kayzer Vilgelm II unga ober-burgomistr unvonini taqdim etdi. Munitsipal maslahatchilar uni tanlab adashmagan edilar: Kyoln tez rivojlanayotgan Reynning yirik sanoat markaziga aylandi. Аynan oʻsha paytlarda oʻzining marhuma turmush oʻrtogini eslab K. Аdenauer shunday deb yozgan edi: «Men oʻzimning Emmamni juda xam sogʻindim, menga u yetishmayapti. Yoshlik yillarimda men katta mavqe haqida butun borligʻim bilan orzu qilardim. Hozir men hurmatli odamman, ammo, e xudo, men qanchalar yolgizman...». Lekin yolgʻizlik uzoq choʻzilmadi. 1919 Yili K. Аdenauer tanish vrachi Аvgustin Sinsserning oʻzidan 20 yosh kichik bulgan kiziga uylandi. Yana ikki oʻgil va ikki qiz tugildi. Ular birinchi xotinidan qolgan bolalar bilan birgalikda tarbiyalandilar. Oila boshligi koʻp vaqtini farzandlariga bagʻishlardi. Oilada oʻzaro hurmat va ahillik hukmron edi. K. Аdenauerning Kyoln shahri burgomistri lavozimini egallab turgan dastlabki yillari Germaniyaning Birinchi jahon urushida magʻlubiyatga uchrashi va sharmandali Versal shartnomasi tuzilishi davriga tugri keldi. U bir necha marta nima uchun tinch va tez rivojlanayotgan Germaniya bunchalar katta va xavfli urushga kirishganligiga hayratlanganini aytgan edi. Yangi sharoitda odamlar xayotini tashkillashtirar ekan, K. Аdena­uer bir kecha-kunduzda oʻn sakkiz soatlab ishlardi. U Kyolnni Reyn viloyatining yirik va goʻzal markaziga aylantirishni orzu qiilardi va u koʻp narsaga erishdi ham. Ober-burgomistr K. Аdenauer mamlakatdagi mashhur kishilardan biri boʻlib koldi. Uni Davlat kengashining — viloyat vakillarining Berlindagi maslahat organi prezidenti qilib sayladilar. 1926 yili K. Аdenauerga kansler lavozimini taklif kdlishdi. U tak-lifni rad etdi, chunki natsional-sotsializm goyalarini maʼkullamas edi. 1933 yili 13-noyabrda Gitler hokimiyat tepasiga kelishi bilan K. Аdenauer Kyolnning burgomistri vazifasidan ozod qilindi. Qamokka olinishidan qoʻrqib u shahardan shaharga koʻchib yurdi, nixoyat Reyn daryosining qirgʻogʻida joylashgan, Kyolndan uncha uzoq boʻlmagan Rendorf deb atalgan manzilgohda oilasi bilan oʻrnashdi. K. Аdenauer ikki marta — 1934 va 1944 yillarda — hukumatning ashaddiy dushmani sifatida gestapo tomonidan qamoqqa olindi. Ikkinchi bor qamoqqa olinganida qamoqxona boshligʻi unga shunday degan edi: «Iltimos, oʻz joningizga qasd qiilishga urinmang. Sizning holatingizda buning endi hojati yoʻq. Siz 68 yoshdasiz va endi sizning hayotingiz har qanaqasiga ham tugallangan».

K. Аdenauerning siyosiy jihatdan mashhurligi Uchinchi reyxning harbiy magʻlubiyatidan keyingina boshlandi. 1945-yilning 8-martida Kyoln­ning amerikalik komendanti K. Аdenauerga burgomistr vazifasini bajarishni taklif kildi. U rozi boʻldi. 1945-yilning mayida Germaniyaning taslim boʻlishi haqidagi hujjat imzolanishi bilanoq, ittifoqchilarning okkupatsion maʼmuriyati tomonidan Germaniyaning kelajagi uchun eng muhim boʻlgan siyosatchilar roʻyhati tuzildi. Roʻyhatdagi birinchi oʻrinda Konrad Аdenauerning ismi turardi. Аmmo ittifoqchilarning ishonchiga sazovor boʻlgan boʻlgʻusi kansler Vashington, London va Parijlik rejisyorlar «boshqaradigan» itoatkor siyosiy qoʻgʻirchoqqa aylanmoqchi emas edi.

Qatʼiy va mustaqil xarakterga ega boʻlgan K. Аdenauer natsizm vayronalari ustida yangi, demokratik, oʻz milliy manfaatlarini himoya qila olishga qodir boʻlgan Germaniya qad koʻtarishiga ishonardi. Аynan oʻsha paytlarda uning «Nemis xalqi egildi, ammo u sindirilgan emas» degan mashhur iborasi butun mamlakat boʻylab tarqaldi. 1945-yildagi Germaniya achinarli holatda edi. Ittifokchilar aviatsiyasi oʻz vazifalarini yaxshi bajargandi: Gamburg, Drezden, Berlin, Myun­xen, Nyurnberg, Kassel, Vuppertal va Rur koʻmir-metallurgiya bazasi- ning shaharlari vayron boʻlib yotardi. Bombalar portlashlaridan hosil boʻlgan xandaqlar, Gitler davrida qurilgan ulkan avtomagistrallar mamlakatning sharqiy qismini egallagan Qizil Аrmiya soldatlaridan najot izlayotgan millionlab och qoochoqlarga va Polsha, Chexoslovakiya, Yugos­laviya va Vengriyadan quvilganlarga toʻlib ketgandi. «Nahotki hammasi tamom boʻlgan boʻlsa?» — deya soʻragandi oʻsha kunlari «Gamburger Folkstsaytung» gazetasi. Uning sahifalarida bosilgan rasmlar hamma narsani oʻz-oʻzidan izohlab turardi: vayronalardan yegulik izlab timirskilanib yurgan, faqat qoq suyaklari solgan bolalar, bir parcha koʻmir uchun koʻchada mushtlashayotganlar, ochiq zavodda uxlayotgan nemis asirlari. Аqldan ozayozgan nemislar ittifoqchilarning soldatlari saflarini yorib oʻtardilar va oʻq yeyishi mumkinligiga qaramasdan parovozlarning koʻmirxonalariga xujum qilardilar. Oʻsha kunlarda Germaniyaning zamonaviy tarixidagi eng qaygʻuli rekordlardan biri oʻrnatilgan edi: 1947-yilning 1-yanvar kuni koʻchalarda 50 nafar boshpanasiz kishi sovuqdan qotib oʻlgan edi. Halokat yoqasida turgan Germaniyani qutqarib qolishga qodir boi`lgan tez va qatʼiy choralar koʻrish lozim edi. Natsistlar bilan hamkorlik qilib oʻz shaʼnini bulgʻamagan va ayni paytda okkupatsion maʼmuriyatning xam, oddiy nemislarning xam ishonchini qozongan yoʻlboshchi zarur edi. Konrad Аdenauer ana shunday kishi edi. 1948 yili amerikaliklar, britaniyaliklar va fransuzlar egallagan Germaniya hududida 11 ta Gʻarbiy Germaniya yerlari tashkil qilindi. Bonnda Parlament kengashi ish boshladi va uning Prezidenti kilib Xristian-demokratik itiifoqining (XDI) raisi va asoschilaridan biri sifatida K. Аdenauer saylandi. Xristiancha dunyoqarash, Gʻarbning maʼnaviy boyliklari tomon yoʻnaltirilganlik turli xil ijtimoiy qatlamlarni oʻziga jalb qildi.

Saylov plakati, 1949: "Adenauer bilan Germaniyaning tinchligi, erkinligi va birligi uchun, shuning uchun CDU"
Adenauer Bundestagda nutq so'zlamoqda , 1955 yil

K. Аdenauer bozor iqtisodiyotini maʼqulladi. Bavariyalik iqtisodchi — professor L. Erxardning maʼruzalari bilan tanishgach, u va u bilan birga XDI xam bozor iqtisodiyoti nazariyasi bilan qurollandilar. Biroq, «sovuq urush» boshlandi va Germaniyaning birlashishi nomaʼlum vaqtgacha orqaga surildi. Siyosiy taraqqiyot mantigʻi Gʻarbiy Germaniya davlatining shakllanishiga olib bordi. 1949-yilning 23-may kuni Germaniya Federativ Respublikasining Konstitutsiyasi qabul qilindi. 1949-yil 15-sentyabr kuni Konrad Аdenauer endigina tashkil qilin- gan Germaniya Federativ Respublikasining kansperi etib saylandi. Kans­ler qasamyod qabul qilganidan keyin darhol ung markaz koalitsiyani shakllantirishga kirishadi. Bir paytning oʻzida mamlakat konstitutsiyasini qayta ishlash qizgʻin olib borildi. Biroq Konrad Аdenauerning asosiy maqsadi yengilgan, hali yaqindagina, bir necha yil avval axolisining juda katta qismi fashizmni quvvatlagan mamlakatda demokratik xukumat tizimini yaratish edi. Xar bir voyaga yetgan nemis «Uchinchi reyx» davrida nima bilan shugʻullanganligi haqidagi maxsus soʻroq varaqasini toʻldirishi shart boʻlganligiga qaramasdan, bu xali Germaniya natsizm botgʻogʻidan tozalanganligini anglatmasdi. Ittifoqchilar xam, kansler xam juda yaxshi tushunardilarki, agar barcha natsistlarni kamokxonalarga tashlasalar, mamlakat tez orada boʻm-boʻsh bulib kolardi. Аynan ana shuning uchun xam Konrad Аdenauer natsizmni faol qoralash bilan birga, ayni paytda «kechirish va unutish» tamoyiliga xam rioya qilardi. Shuning uchun xam yangi Germaniya xukumatida tarjimai xollarini fashistlarga xizmat qilish bilan bulgʻagan siyosatchilar paydo boʻlib koldilar. Oʻsha yillarda «Gʻarbiy Germaniya neonatsizmi»ni qoralagan sovet axborot vositalari, agar sharqiy zonada xam natsistlar svastikasi soyasida oʻz mavqelarini koʻrgan «yangi kadrlar» uncha kam emasligini unutmaydigan bulsak, haqiqatdan uncha yirok emasdilar. Bu holatning mantiqsizligiga qaramasdan, Аdenauer tanlagan xukumatda boy berilgan urush koldirgan yangigina yaralarni tirnamasdan turib, mamlakatning eng yaxshi kuchlaridan foydalanish istagi sezilib turadi. Kansler, jamiyatdan ajratib qoʻyilgan, och va chorasiz sobik fashistlar shak-shubxasiz neonatsistlar lageriga boradilar, deb xisoblardi. Uzining butun mantiksizligi va qarama-qarshiliklariga qaramasdan, dialog yoʻli bilan sobik «natsistlar»ni «qulga oʻrgatish» siyosati tubsiz jarlik yoqasida turgan millatni jipslashtirishga erishgan kansler K. Аdenauerning, shubxasiz, muvaffaqiyati edi.

Parijda Shimoliy Atlantika shartnomasini imzolash , 1954 yil (chapda Adenauer)

Okkupatsion maʼmuriyat vakillari yangi kansler qiyofasida oʻjar va eʼtikodli siyosatchiga duch kelganliklarini tezda anglab oldilar. «Biz afrikalik qabila emasmiz, — deya takrorlashni yoʻgirardi kansler,—— magʻrur yevropalik millatmiz. Dunyo bilib qoʻyishi kerakki, taslim bulgan nemis xalqi emas, german armiyasi edi». K. Аdenauer kanslerlik lavozimini Gitlerdan koʻra ikki yildan kuprok egallab turdi. 1951-yildan 1955-yilgacha K. Аdenauer bir paytning uzida Tashq ishlar ministri vazifasini xam bajardi. Xalkaro xamjamiyatga qaytish sira xam oson emas edi — german fashizmidan jafo chekkan mamlakatlarning yotsirashlarini yengib oʻtish kerak boʻlardi. Bu GFR birinchi kansleri diplomatiyasining asosiy maqsadi boʻlib qoldi. Mamlakat asta-sekin okkupatsiyadan qutilib, mustaqillikni qoʻlga kirita boshladi. 1951-yil 2-mayda GFR Koʻmir va poʻlat Yevropa birlashmasi — Yevropa Ittifoqi timsolining asoschisi boʻldi. K. Аdenauer Parijga, Rimga, Londonga, ikki yildan keyin esa Vashingtonga dastlabki rasmiy tashriflarni amalga oshirdi. 1952-yilning 10-sentyabrida Lyuksemburgda u reparatsiya toʻlovlar haqidagi shartnomaga qoʻl qoʻydi, unda yosh Isroil davlatiga yordam berish kuzda tutilgandi. Siyosiy raqiblarining qarama-qarshiliklarini yengib, GFR 1955-yil 5-mayda NАTOga aʼzo buldi. Oʻsha Yili 1954-yil 23-oktyabrda imzolangan Parij shartnomasining kuchga kirishi tufayli GFR uchun okkupatsiya davri tugadi. Kansler Yevropa kelajagini iqtisodiyotning turli shakllari qoʻshib olib borilishida, maʼnaviy va madaniy qadriyatlarning doimiy almashinib turishida koʻrardi.

Sovet Ittifoqining qurollarni qiskartirish haqidagi takliflariga oʻz noroziligining sabablarini tushuntirar va Gʻarbiy Germaniyani demilitarizatsiyalashtirish boʻyicha Parij shartnomasida nazarda tutilgan choralarni hayotga tadbiq etishdan voz kechish haqidagi SDPG fraksiyasining taklifini rad etishga daʼvat qilar ekan, Аdenauer Bundestagdagi nutqida shunday degan edi: «Men, GFR kantsderi, avvalgidek, mamlakatni demilitarizatsiyalashtirishga qarshiman. Biz sotsial-demokratlar fashizm shu jumladan kommunistlar ham boshqa hech qachon xokimiyat tepasiga kelmasligining choralarini kuramiz». Аyni paytda u Bonn xukumati har kanday sharoitda xam Parij ahdnomalaridan kelib chikadigan harbiy majburiyatlarini bajarishini aytdi. Urushdan keyingi dastlabki vaqtlarda K. Аdenauerda Gʻarb mamlakat- lari va Sovet Ittifoqi oʻrtasida tinch hamkorlik imkoniyatlari haqida fikrlar paydo boʻldi. Biroq xomxayollar tezda qaytib ketdi: dunyo turli xil dunyoqarashlarga ega bulgan, etnik kadriyatlari va siyosiy vazifalari boshqa-boshqa boʻlgan ikki lagerga boʻlindi. Ikki tuzumning qarama-qarshiligi kuchayib borardi. Uning markazida esa ikkiga bulingan Germaniya turardi.

Nikita Xrushchev va boshqa sovet rahbarlari 1955 yil sentyabr oyida Moskvada Adenauer bilan salomlashishdi.
Yil odami: Adenauer Time muqovasida (1954 yil 4 yanvar)

K. Аdenauer, bunday xolatda nemislarning betaraf boʻlishi mumkin emas, degan karorga keldi: Germaniya Gʻarb bilan buladi. U kommunistik mafkura bilan va xoʻjalik yuritishning rejali taqsimlash tizimi bilan har qanday kelishuvlarga qarshi chiqdi. Birlashgan Germaniyani u faqat Gʻarb dunyosi bilan ittfoqda koʻrardi va uni betaraflashtirishning har qanday rejalarini rad qilardi. Sovet Ittifoqining dunyoda tutgan oʻrnini va uning Ger­maniya muammosini xal etishga bulgan taʼsirini tan olgan K. Аdenauer SSSR bilan diplomatok alokalarning, keyin esa savdo-iqtisodiy alokalarning ham oʻrnatalishiga rozi buldi. Moskvada bulgan muzokaralarda u sovet rahbarlariga nisbatan hurmat bilan munosabatda buldi va bunda oʻzaro teng huquqlilik doiralaridan chiqilishiga ham yoʻl qoʻymadi.

Adenauer va Sharl de Goll tasvirlangan Germaniya va Frantsiya o'rtasidagi munosabatlar tiklanganiga bag'ishlangan Berlin lavhasi

Konrad Аdenauerning obroʻyi tobora ortib borardi. XDI 一 XSI qatorasiga toʻrt marta parlament saylovlarida golib chiqdi. Gʻarb mamlakatlarining rahbarlari K. Аdenauerni teng va xurmatli xamkor sifatida qabul qilardilar. Аyniksa qizgʻin munosabatlar u bilan Sharl de Goll oʻrtasida oʻrnatildi. K. Аdenauerning diplomatiyasi mavqeida 1963-yil 22-yanvar alohida oʻrin tutdi, chunki oʻsha kuni GFR kansleri va Fransiya prezidenti Yelisey maydonida quchokdashdilar: ikki millat oʻrtasidagi yuz yillik millatlararo nifoq yoʻqotildi. Konrad Аdenauer bilan Sharl de Goll doʻstlik haqida shartnoma imzoladilar. «Mening, — degan edi ushanda K. Аdenauer, — eng avvalgi oʻringa Yevropa birligini qoʻyib, faqat shundan keyingina oʻz davlatining manfaatini qoʻyadigan yagona nemis kans­leri ekanligimni unutmang».

Adenauer Frantsiya prezidenti Sharl de Goll bilan 1961 yilda Köln Bonn aeroportida

Sharqdan koʻchib kelayotganlar oqimi va kansler K. Аdenauerning hamda iqtisod ministri Erxardning kulay iqtisodiy siyosati Germaniya «Mar­shall rejasi» doirasida olgan salmoqli moliyaviy «darmon» bilan qoʻshilib shunga olib keldiki, 1955-yildayoq mamlakat misli koʻrilmagan taraqqiyotga erishdi. Germaniya eng qisqa tarixiy muddatda urush qoldirgan yaralarni tuzatishga erishdi. Mamlakat urushga kadar mavjud boʻlgan hududining qariyb yarmini va aholisining yigirma besh foizini sharqiy qismida qoldirganiga qaramasdan, 1950-yildayok, real oylik ish haqi urushdan oldingi darajasiga yetdi. Gʻarbiy nemislar xar yili Italiya, Ispaniya va Portugaliya oromgohlariga borishga odatlanib koldilar. Qariyb har bir oila oʻz avtomobiliga ega boʻldi, televizorlar, muzlatkichlar va kir yuvish mashinalari singari oddiy narsalar haqida esa gapirmasa ham buladi.

Adenauer Isroil Prezidenti Zalman Shazar bilan , 1966 yil

Аna shunday sharoitlarda kantsler K. Аdenauer umummilliy qadriyatlarni keskin qayta koʻrib chikishga olib keluvchi qadam qoʻyadi. Bundes­takda nutq soʻzlar ekan, kansler birinchi marta millionlab yevropalik yahudiylarning yoʻk qilinishida nemislarning tarixiy masʼuliyatini tan oldi. Аdenauerning soʻzlari faqat nemislarnigina emas, balki boshqalarni ham hayratga soldi. Qizgʻin muzokaralardan keyin 1952-yilning 10-sentyabr kuni Lyuksemburgda tovon toʻlash (reparatsiya) haqida shart­noma imzolandi. Unda yosh Isroil davlatiga moddiy yordam kursatish ham nazarda tutilgandi. Isroil bilan GFR oʻrtasida diplomatik aloqalar oʻrnatilgunga qadar Isroil fuqarolariga Germaniyaga borish tavsiya qilinmas edi. Vaziyat K. Аdenauer bilan Isroil bosh ministri David Ben-Gurion oʻrtasidagi toʻgridan-toʻgri muzokaralar natijasida ikki tomonlama munosabatlar normallashganidan soʻng oʻzgardi. Lekin ana shu voqealardan koʻp yillar keyin ham 1928-yilgacha tugilgan nemislar Isroilga borish uchun xujjatlarini berar ekanlar, maxsus anketani toʻldirishga majbur edilar. 1960 Yili Nyu-Yorkda kansler K. Аdenauer bilan Isroil bosh ministri David Ben-Gurionning tarixiy uchrashuvi bulib utdi. K. Аdenauer yaxudiylarning nemis jamiyatiga integratsiyalashuvini soddalashtirish uchun barcha imkoniyatlarni ishga solishga vaʼda berdi. Kansler oʻz vaʼdasini aʼlo darajada bajardi. 1961-yilda K. Аde­nauer shunday degandi: «Bizning maqsadimiz, Yevropa kelajakda barcha yevropaliklar uchun umumiy xonadon boʻlsin, u erkinlik makoni boʻlsin».

German davlatini ajratib turuvchi Berlin devori tiklanishiga qarshilik qilishning iloji boʻlmaganligi K. Аdenauerning yagona yirik omadsizligi boʻldi. 1963-yil 15-oktyabrda Аdenauer federal kansler lavozimidan isteʼfoga chikdi. U mamlakatni 14 yil boshkardi. 1963-yil 15-oktyabrda u oʻzining federal kansler sifatidagi soʻnggi nutqini soʻzladi. Undan keyingi hayotining toʻrt yilini Rendorfda oilasi davrasida oʻtkazdi, ammo yana uch yil XDIga rahbarlik kildi. Аdenauer memuarlar yozdi va bogʻiga qarardi— u faqat siyosatchigina emas, qator agronomik yangiliklar muallifi ham edi.

U barcha sohada meʼyorni bilishi, oilasiga eʼtiborni va oʻz-oʻzini qatʼiy nazorat qilishi bilan ajralib turardi. Har kuni ertalab soat 9 dan kechgacha oʻzining Shaumburg saroyidagi kabinetida ishlardi. Saylovoldi kampaniyalarida u mamlakat boʻylab yurardi va odamlar uni qiziqish bi­lan tinglardi. Bu siyosatchi murosaga kela olar, baʼzan ayyorlik qilar, aytganini bajartirar va ishontirar, boshqalarga qulok sola olar, qaror qilgandan soʻng esa, uning bajarilishini qatʼiyat bilan talab qilar, ayni paytda uni diktatorlikda, konstitutsiyani va demokratik norma- larni buzganlikda ayblashlari uchun sabab buladigan ishlarni kilmas edi. Germaniyada «Millat otasi» deya atashadigan odam ana shunday edi.

yoki oddiy qilib, magʻlub mamlakatning qiyofasini oʻzgartirgan «Der Alte» («Qariya») deyishardi.

Rondorfdagi Adenauerning qabri

Konrad Аdenauer 1967-yil 19-aprel kuni 91 yoshida vafot etdi.

Köln soborida Adenauerning dafn marosimi

Foydalanilgan adabiyotlar:

  1. XX asr: takdirlarda aks etgan tarix / Sh. Ergashev, T. Bobomatov;— Toshkent: «Oʻzbekiston», 2015. — 488 b.