Hoji Bektosh-i Veli
Hoji Bektosh Veli (حاجی بکتاش والی Hāci Bektosh-i Vāli; D. 1209, Nishopur — d. 1271, Nevshehir); Tasavvuf, sayyid, tasavvuf, olim va islom faylasufi . U alaviy-bektoshlikning ziyoli va nom kashshoflaridan biridir. Uning yoʻlidan yurganlarni Bektoshi deydilar.
Hayoti
Xuroson Melamiy tariqatining yetakchi namoyandalaridan biri Yusuf Hamedoniyning shogirdi Xoja Ahmed Yesevi tomonidan asos solingan Anadoludagi Yeseviylik tariqatining eng faol amaldori boʻlib, XIII asr Anadolusining islomlashuv jarayoniga muhim hissa qoʻshgan va uning 14-15-asrlarda Balim Sulton rahbarligida keng tarqalgan hurufiylik harakati taʼsirida tashkil etilgan Bektoshilar tariqati otasi Kalenderiy / Haydariy shayx. 14-15-asrlarda Ozarbayjon va Anadoluda ibahilik, uchlik (uchlik), reenkarnasyon va hulul , islom tasavvuf tushunchalarini oʻzida mujassam etgan.
Loʻqmon ilk taʼlimni Parendedan olgan va Xoja Ahmad Yesevi (1103-1165) taʼlimotiga amal qilgan. Shuning uchun u Yesevi xalifasi sifatida qabul qilinadi. Anadoluga kelganidan keyin qisqa vaqt ichida tanilib, qimmatbaho shogirdlar tayyorladi. Hoji Bektosh Veli, Usmonlilar imperiyasining tashkil topishi davrida, oʻzi bogʻlangan „ Ahilik tashkiloti“ bilan Anadoluda ijtimoiy tuzilmaning rivojlanishiga muhim hissa qoʻshgan.
Umrining koʻp qismini Sulucakarahöyükda (Hajibektash) oʻtkazgan Hoji Bektosh Veli ham hayotini shu yerda yakunladi. Uning qabri Nevshehir viloyatining Hacibektas tumanida joylashgan .
Mashhur Velayet-Name uni shialik mazhabiga ega boʻlgan Caʼfer-i Sodiqdan Boyazid Bistamiy olib kelgan hırka kiygan " Lokman Perende " orqali Xoja Ahmed Yesevi bilan bogʻlaydi. Velayet-nomga ixtisoslashgan yozuvchilarning xabar berishicha, Hoji Bektoshning tariqati dastlab Kutbuddin Haydarga, soʻngra Loʻqmon Serahsiyga, u yerdan esa Shujaid-Din Ebu’l Beka Bobo Ilyos el -ga borgan. Xoja Ahmad orqali Xurosoniy Yeseviyga bogʻlangan . Oshiq Posho tarixida „ Hoji Bektosh“ Xurosonlik „Mentesh“ ismli ukasi bilan Sivasga kelib, Bobo Ilyos Horasoniyga ergashgan . Bu muassasadan keyin Hoji Bektosh avval Kayseriga, soʻngra Kirshehirga, soʻngra Karacahöyükga joylashdi. Shunga koʻra, uning Xoja Ahmad Yesevi shogirdlaridan biri ekanligi haqidagi rivoyatning toʻgʻri emasligi tushuniladi.[1]
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Fuad Köprülü, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Sayfa 75. (Kutb’ûd-Dîn Haydar’ın vefât tarihinin M. 1222, Hacı Bektâş’ın ise doğum tarininin M. 1209 olduğu göz önüne alınacak olunursa Kutb’ûd-Dîn Haydar’ın vefâtında Hacı Bektâş henüz on üç yaşındaydı. Daha evvel müridi olması halinde bu rivâyetin mümkün aksi takdirde ise zayıf olduğu aşikârdır.)
