Gʻaliy Adilbekov

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Gʻaliy Adilbekov
Комбриг Адильбеков.jpg
Gvardiya podpolkovnigi, Sovet Ittifoqi Qahramoni
Tavalludi 1-yanvar 1908-yil(1908-01-01)
Semipalatinsk guberniyasi Belagash volostining Qizilqum
Vafoti 21-oktabr 1943-yil(1943-10-21)
(35 yoshda)
Kiyev

Gʻaliy Adilbekovich Adilbekov[1] (1908-yil 1-yanvar — 1943-yil 21-oktabr) — Sovet harbiy qoʻmondoni[2], Ulugʻ Vatan urushi qatnashgan tank armiyasi ofitseri, tank jangi ustasi, qozoq, gvardiya podpolkovnigi. „Stalingrad mudofaasi uchun“ medali (1943), ikki marta Qizil Bayroq ordeni (1942, 1943) bilan mukofotlangan. Kievni ozod qilish paytida jangda halok boʻlgan.

Biografiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

1908-yil 1-yanvarda Semipalatinsk guberniyasi Belagash volostining Qizilqum qishlog‘ida tug‘ilgan.Millati boʻyicha qozoq.Oʻrta Juzning Argʻin qabilasining Tobiqti urugʻidan.

1917-yildan keyin Gʻaliya Adilbekovichning otasi Semipalatinsk iskalasida hammol, onasi esa uy bekasi edi.Ular Semey,Bolotnaya koʻchasi,76-uyda yashashgan. Uning onasi 1921-yilda vafot etgan. Otasi jarohat olganidan keyin u nogiron boʻlib, Aqtoʻbe qishlogʻida yangi ish topdi.

Qizil Armiya safiga qoʻshilishdan oldin Gʻaliy Adilbekovich Semipalatinsk sovun zavodida ishchi (1922-yil mart-noyabr), uysiz bola (1922-yil noyabr-dekabr),№ 3 bolalar uyi oʻquvchisi (1923-yil yanvar-sentyabr). 1923-1925 yillarda Orenburgdagi 3-sinf viloyat qozoq yoshlar maktabida oʻqigan.

Urushdan oldingi xizmat[tahrir | manbasini tahrirlash]

Xizmat paytida u otliq va oʻquv tanklari vzvodiga, oʻquv va xususiy tank kompaniyasiga, tank bataloniga qoʻmondonlik qilgan

Gʻaliy Adilbekovich 1925-yilda Qizil Armiya safiga chaqirildi.Tez orada uni harbiy bilim yurtiga (Turkiston fronti) o‘qishga yuborishadi.1928- yilda Toshkentdagi V.I.Lenin nomidagi Birlashgan O‘rta Osiyo harbiy bilim yurtini birinchi bo‘lim bilan tugatib, 43-otliq polkiga (O‘rta Osiyo harbiy okrugi) xizmatga kirdi.

1928-1933 yillar ushbu polkda vzvod komandiri boʻladi.1930-yilda Turkmaniston SSR Qoraqum choʻlidagi janglarda qatnashib, boshidan jarohat olgan va oʻng qoʻli singan.Davolanishdan soʻng u ishga qaytdi,1931-yilda Leningrad oliy ofitser zirhli tank maktabida qayta tayyorlandi.

Ikkinchi jahon urushi boshlanishidan oldin u Moskvada yashagan.V.U Stalin nomidagi zirhli tanklar akademiyasida tahsil olgan va tankchilar rotasini boshqargan.Gʻ.A. Adilbekov bu akademiyani tamomlagan yagona qozoq edi.[3]

Ulugʻ Vatan urushi[tahrir | manbasini tahrirlash]

1941-yil[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ulugʻ Vatan urushi boshidanoq armiyaning faol aʼzosi,102-tank polkining tank bataloni komandiri boʻlib xizmat qilgan.Ushbu polk urushdan oldin 51-tank diviziyasi tarkibiga kirgan (urushning dastlabki oylarida u 110-tank diviziyasiga aylantirilgan) va Kursk viloyatining Dmitrievskiy tumanida joylashgan edi.

Iyul oyi boshida polk Pskov viloyatiga kirdi va 9-iyulda Vitebsk uchun jangda qatnashdi. Iyul oyining oxirida butun diviziya Smolenskka yoʻl ochish va qamaldagi qoʻshinlarni ozod qilish uchun 7-nemis tank diviziyasiga qarshi janglarda qatnashadi. Kuz kelishi bilan 110-tank diviziyasi 141 va 142-tank brigadalariga boʻlinadi. Adilbekov 141 tank brigadasida ogʻir va oʻrta tanklardan iborat 1 ta tank bataloniga qoʻmondonlik qilgan.

Urush boshida uning nomi SSSRning ikkita markaziy gazetasida-5 sentyabrda „Vechernyaya Moskva“[4]va 13 sentyabrda „Izvestiya“[5] da tilga olingan.

Vitebsk va Trubchevsk yaqinidagi janglarda u katta jasorat bilan jang qildi (keyingi yili u bu jasorati uchun birinchi mukofotini oldi).31-avgustdan 8-sentyabrgacha Trubchevskdan 18 kilometr gʻarbda 47-chi Guderian korpusining hukmron kuchlari (300 dan ortiq tanklar) va Sovet 141-tank brigadasi va 108-tank diviziyasi (200 ga yaqin tanklar) oʻrtasida jang boʻlib oʻtdi.Natijada har besh Guderian tankidan to‘rttasi yo‘q qilindi,16 ta aholi punkti ozod qilindi

Biroq qarshi hujum natijasida Gʻ.A.Odilbekovning tank bataloni qurshab olindi.Shunga qaramay, u jangovar topshiriqlarni bajarishda davom etdi.Dushmanning ko‘plab tanklarini yo‘q qilgan batalyon dushmanning orqa qismini yo‘q qilib, qamaldan chiqdi.[6]Germaniya hujumlarini bostirish paytida G.A. Adilbekov xizmat qilgan 141-tank brigadasining qonlari ko‘p oqdi va uning qoldiqlari 121-tank brigadasiga qo‘shildi.

1941-yil oktyabr oyining oxiridan 1942-yil fevraligacha mayor Gʻ.A.Adilbekov Janubi-G‘arbiy frontning 121-tank brigadasi 121-tank polkining komandiri bo‘lgan, kuzda esa qo‘mondonlik tomonidan Zamkombrigga ko‘tarilgan. Oktyabr oyida brigada general Ermakovning tezkor guruhi tarkibiga kirdi va dushmanning 2-tank armiyasining hujumlarini bartaraf etdi.[7]

1942-yil[tahrir | manbasini tahrirlash]

1942-yil 27-martdan mayor Gʻaliy Adilbekovich Adilbekov — 121-tank brigadasi komandirining oʻrinbosari.Uning quroldoshi I. Yakubovskiy. I. (boʻlajak Marshall, ikki karra Sovet Ittifoqi Qahramoni, Varshava Shartnomasi aʼzolari birlashgan kuchlari bosh qoʻmondoni) oʻz xotiralarida shunday yozgan edi:

Bu erda Ivan Ignatievich 1941-yil iyul-sentyabr-oktyabr oylarida Vitebsk yaqinidagi Bryansk frontida Trubchevskiyning janglari haqida gapirdi

1942-yil may-avgust oylarida Galiy Adilbekovich Moskvada qoʻmondonlik tarkibini, soʻngra 47 tank brigadalarini malakasini oshirish kurslarida tahsil oldi (II f.).

U urushni kapitan sifatida boshlab, 1942-yilning yozida podpolkovnik unvonini oldi.[8]

1942-yil 19-sentyabrdan 21-oktyabrgacha podpolkovnik Adilbekov — 47 ta xususiy tank brigadasi (II f. ) qoʻmondon.[9][2][8] Jamoa tavsifidan:

Ushbu epizod Stalingrad jangi davriga tegishli.Bu janglarda Gʻaliy Adilbekovich yana yaralanib, yonayotgan tankdan qutulib qoladi.U „Stalingrad mudofaasi uchun“ medali bilan taqdirlangan.Brigada komandiri Odilbekov og‘ir yaralanganidan so‘ng darhol 47-brigada tarqatib yuborildi va 139-tank polkiga aylandi.

1943-yil[tahrir | manbasini tahrirlash]

1942-yil oktyabr oyining oxiridan 1943-yil 21-oktyabrgacha u 47 ta xususiy qoʻriqchi boʻlinma tank polklarining komandiri boʻlgan. Sovet Ittifoqi Qahramoni (1943), tank armiyasi general-mayori, 9-mexanizatsiyalashgan korpus qoʻmondoni K. A. Malygin esladi:

Sumi-Priluki fronti hujumining rivojlanishi bilan 1943-yil 21-sentyabrda Gʻaliy Adilbekovichning 47 ta xususiy gvardiya tank polklari (general-leytenant PS Rybalkoning 3-gvardiya tank armiyasining ilgʻor boʻlinmalari tarkibida) Dneprni kesib oʻtdi. 23-sentyabrdan beri Sovet qoʻshinlari Bukrin koʻprigini saqlab qolish va kengaytirish uchun shiddatli janglarni olib borishdi.Bukrin koʻprigi uchun olib borilgan janglar ana shunday qonli operatsiyalardan biri sifatida tarixga kirdi.Dneprning oʻng qirgʻogʻidagi bosib olingan erlarda shiddatli janglar boshlandi.1943-yil oktyabr oyida Sovet qoʻshinlari Kievni ozod qilish uchun Bukrin koʻprigiga ikki marta hujum qilishdi, ammo natija boʻlmadi.1943-yil 21-oktyabrda Dneprni kesib oʻtish va Bukrin koʻprigida Kievni ozod qilish paytida podpolkovnik Gʻ. A. Adilbekov Ukrainaning Lukovitsi qishlogʻi yaqinida tank jangida halok boʻlgan. Oʻlimi paytida u gvardiya podpolkovnigi — shaxsiy gvardiya tank polkining komandiri sifatida Oʻrta Osiyo xalqlarining yagona vakili edi.[3]

Oila[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Turmush oʻrtogʻi — Adilbekova Menjian Ilyasovna (tugʻilgan Valieva, 9 yoshli etim), 1912-yilda tugʻilgan (Oltoy viloyati, Slavgorod tumani, Nazarovka qishlogʻi). Oʻgʻli — Alim Galiyevich Adilbekov 1938-yilda Tyumen shahrida tugʻilgan, Qirgʻiziston SSR Qishloq xoʻjaligi vazirligi boshligʻi, Qirgʻiziston SSR Davlat mehnat qoʻmitasi aʼzosi, Davlat reja qoʻmitasi mehnatni ilmiy tashkil etish respublika tarmoqlararo markazi direktori. Qozogʻiston SSR Mehnat vazirining birinchi oʻrinbosari maslahatchisi. Qizi — Adilbekova Roza Galiyevna, 1929-yilda tug‘ilgan, rus tili va adabiyoti o‘qituvchisi. Asrab olingan qizi — Ahmadieva Farida Shakirovna, 1924 y.t., mehnat oʻqituvchisi.
G.A.Adilbekovni mukofotlash to‘g‘risidagi hujjat 1942-yil 27-yanvarda chiqarilgan

Mukofatlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tarixiy meros[tahrir | manbasini tahrirlash]

Entsiklopediyalar va kataloglar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Gvardiya podpolkovnigi G.A.Adilbekov Ukrainaning Kiyev viloyati, Pereyaslavskiy tumani,Lukovitsi qishlog‘idagi ommaviy qabrga dafn etilgan. Maktabda Harbiy shon-shuhrat muzeyi tashkil etilib, u yerda komandir G.A.Adilbekovga oid eksponatlar saqlanadi.

Afsonaviy diviziya komandirining qizi Valentina Panfilova tomonidan Olmaotadagi okrug ofitserlari uyida yaratilgan muzeyda. Adilbekov uchun alohida stend mavjud.

G.A.Adilbekov ko‘plab janglarda ajralib turdi va o‘zining haqiqiy tank jangi ustasi ekanligini isbotladi, ammo unga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni berilmadi.Qozog‘iston,Rossiya, Belarus va Ukrainada hech bir ko‘cha yoki maktab uning nomi bilan atalmagan. Uning ismi maktab darsliklarida yoki qozog‘istonliklarning Ulug‘ Vatan urushidagi ishtiroki haqidagi kitoblarda uchramaydi.[1]

Qiziqarli maʼlumotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

G.A.Adilbekov Stalin nomidagi Qurolli Kuchlar Harbiy Akademiyasini tamomlagan yagona qozog‘istonlik edi.

G.A.Adilbekov-vafot etgan paytda gvardiya podpolkovnigi, shaxsiy gvardiya tank polki komandiri unvoni bo‘yicha O‘rta Osiyo xalqlarining yagona vakili edi.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. 1,0 1,1 "Alash aynasi" (№ 193), bet 4, 31.10.2009 jil „«Гвардиялық танк полкінің қолбасшысы Ғали Әділбеков» // «Халық Батырын» іздейміз / Тілеу КӨЛБАЕВ, тарихғылымының докторы, профессор, ҚР Гӯманитарлық ғылымдар академиясының академигі, ҚР“.
  2. 2,0 2,1 {{{title}}}. ISBN 978-5-532-95528-8. 
  3. 3,0 3,1 Forum Poiskovix Dvijeniy. Murilev o Gvardii podpolkovnike Adilbekove G.A.
  4. "Vechernyaya Moskva" (№ 210), stranitsa 2, ot 5.09.1941 g. „«ТАНКИСТЫ» / ГЕРОИ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОИНЫ / капитан Адильбеков“.
  5. "Izvestiya" № 217 (7593) ot 13.09.1941 g. „«Танковая атака» / Действующая армия, 12 сентября. (От спец. корр. «Известий») / капитан Адильбеков“.
  6. „Адильбеков Галий Адильбекович :: Наградной лист МАРАПАТТАУ ПАРАҒЫ“. Qaraldi: 26-dekabr 2021-yil.
  7. Geroiko-patrioticheskiy forum: Komandiri tankovix polkov ADILBYeKOV Galiy Adilbekovich
  8. 8,0 8,1 „Адильбеков Г. А. :: Учетно-послужная картотека / Присвоенное военное звание“. Qaraldi: 26-dekabr 2021-yil.
  9. 47 jeke tank brigadasiniң (II f.) Komandirі
  10. Маршал Якубовскийдің хаты
  11. Малыгин К. А. «В центре боевого порядка». — М.: Воениздат, 1986 —76 с.
  12. Adilbekov Galey Adilbekovich 1908 g.r. // OBD „Podvig naroda“

Adabiyot[tahrir | manbasini tahrirlash]

Entsiklopediyalar va kataloglar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • K.A. Kalashnikov, V.I. Feskov, V.I. Golikov „Qizil Armiya 1941-1945 yillardagi gʻalabalar va magʻlubiyatlarda“ // Askeri tarixi — Tomsk: Tomsk universiteti nashriyoti, 2003. — S. 246. — 619 b. — ISBN 5-7511-1624-0.
  • Denis Yuryevich Solovyov „1935-1945 yillardagi Qizil Armiyaning mexanizatsiyalashgan, zirhli, motorli miltiq, tank brigadalari komandirlari“. // Anyktamalar, Askeri / Arnayy qizmetter — 2021 T. 1. — ISBN 978-5-532-95528-8.
  • Viktor Rassoxin, Sergey Rassoxin „Qondagi tanklar“ // — Burgut: „Kartush“, 2020. — 272. — 608 b. — ISBN 978-5-9708-0848-1.

Harbiy xotiralar[tahrir | manbasini tahrirlash]


Urush yillari xronikasi 1941-yil[tahrir | manbasini tahrirlash]


Boshqa nashrlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Juma, 23 aprel, 2021 yil. № 15 (11720)

Xat[tahrir | manbasini tahrirlash]

Video[tahrir | manbasini tahrirlash]