Friedrich Nietzsche

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Gʻarbiy falsafa
XIX asr
FWNietzscheSiebe.jpg

Ism

Friedrich Nietzsche

Tavalludi

15-oktabr, 1844-yil(1844-10-15) , Prussiya

Vafoti

25-avgust, 1900-yil(1900-08-25)
(55 yoshda)

, Olmoniya

Falsafa maktabi

Weimar klassitsizmi; ekzistensializm, postmodernizm, poststrukturalizm, psixotahlil asoschisi

Asosiy qiziqishlari

estetika, etika, ontologiya, tarix falsafasi, ruhshunoslik

Mashhur fikrlari

Übermensch, xudoning oʻlimi, perspektivizm

Olgan taʼsirlari

Dostoevskiy, Emerson, Goethe, Kant, Aflotun, La Rochefoucauld, Schopenhauer, Pascal, Wagner, Darwin, Burckhardt, Stendhal, Spinoza

Koʻrsatgan taʼsirlari

Mann, Bataille, Camus, Deleuze, Derrida, Foucault, Heidegger, Hesse, Musil, Iqbol, Jaspers, Jung, London, Shaw, Santayana, Adorno, Sartre, Baudrillard, Williams, Mencken, Strauss, Buber, Ayn Rand, Kafka, Butler, Spengler, Stefan George, W.B. Yeats, Anton LaVey

Friedrich Wilhelm Nietzsche (ˈfʁiːdʁɪç ˈvɪlhəlm ˈniːtsʃə; 15-oktabr, 184425-avgust, 1900) olmon faylasufi va filologi boʻlgan. U din, madaniyat, falsafa va fanga doir ishlar yozgan. Nietzsche asarlari ekzistensializm va postmodernizmga katta taʼsir koʻrsatdi.

NITSSHE (Nietzsche) Fridrix (1844.15.10, Rekken, Lyutsen yaqinida, Saksoniya — 1900.25.8, Veymar) — ne-mis faylasufi, hayot falsafasi namoyandasi. Protestant ruhoniysi oilasida tugʻildi, taqvodorlik muhitida oʻsdi. Gimnaziyadagi doʻstlari uni "ibodatxonadagi 12 yoshli Iso"ga oʻxshatib, "mit-ti pastor" deb atashgan. N. Injildan parchalarni va cherkov qoʻshiqlarini taʼsirchan ijro etgan. 10 yoshidan sheʼrlar ham yoza boshlagan. Bonn va Leypsig sh.lari-dataʼlim oldi (1864—68). Bazel un-tining prof. (1869—78). Kasalligi tufayli un-tdagi ishini tashlab ketishga majbur boʻldi. 1871 y.dan N.ning salomat-ligi yomonlashib, qattiq bosh ogrigʻiga uchraydi. 1888 y.da falaj boʻlib qoladi, koʻp oʻtmay akli zaiflasha boshlaydi. Singlisi Elizabet Fyorster-Nitsshe unga oʻlimiga qadar mehribonlik koʻrsa-tadi, vafotidan soʻng esa N.ning ijo-diy merosi haqida qaygʻuradi. N. kasal-mand, odamlarga qoʻshilisha olmaydigan, noqulay inson edi. U oʻzi xayolan yaratgan ideal inson timsoliga butkul berilib, tanx,olikda yashashni afzal koʻrardi. 1872 y. N.ning "Musiqa ruhidan fojianing tugʻilishi" deb atalgan 1-kitobi bosilib chikdi. Bunda u borliqning 2 asosini — bir tomondan, "hayotiylik", "maishat" va "fojiaviylik"ni va 2-tomondan, "mushohadaviylik", "mantiqiylik", "bir tomonlama intellektu all i k"ni oʻzaro qarama-qarshi qoʻygan. Bu kitobni zamondoshlari gʻayriilmiy asar sifatida rad etishdi. N. 1873—76 ylardayozilgan "Be-mavrid mulohazalar"ida D. F. Shtraus va tarixiylik tarafdorlarini keskin tanqid qilib, ayni vaqtda faylasuflardan Shopengauer va Rihard Vagnerni ulugʻlaydi. Biroq koʻp oʻtmay, N.ning Vagnerdan ixlosi qaytadi. N.ning mashhur asari "Zardoʻsht tavallosi: hamma uchun va hech kimga atalmagan kitob"dir (1 qismi — 1883, 1-toʻliq nashri 1892 y.dachiqqan). Oʻzining bu asarini N. "in-soniyat qoʻlidagi kitoblar ichida eng te-rani", deb hisoblagan. N. oʻzini insoni-yat imkoniyatlari chegarasidan tashqariga chiqqan ongni oʻzida mujassamlashtirgan Zardusht bilan tenglashtirgan. N. "Hokimiyatga intilish" kitobini oʻzining asosiy dasturiy asariga aylantirishni oʻylagan edi. Lekin N. uni tayyorlash jarayonida tugʻilgan bir qancha fik-rlar va hikmatli soʻzlarnigina yozib qoldirdi. Kitobni E. FyorsterNitsshe va P. Gast takomil"iga yetkazib, 1906 y.dagina nashr etishga muvaffaq boʻldilar.

N. falsafasiga Shopengauerning volyuntaristik metafizikasi va Darvinning yashash uchun kurash qonuni katta taʼsir koʻrsatdi. Bu taʼlimotlarga asoslangan N. barcha soxta, chirkin, hayotga dushman boʻlgan narsalarni yoʻqqilishga tayyorturuvchi yangi inson idealini yaratishga intildi. Uning falsafasi yaqinlashib kelayotgan falsafiy nigilizm oʻrnini egallashi lozim edi. N. xristi-anlikka qarshi kurashdi va "qullik ax-loqi"ni xristianlikning mahsuli deb baholadi. U burjuaziyaga qarshi edi, bu sinf axloqini soxta axloq deb billi. N.chilikning metafizik gʻoyasi "barcha mavjudotlar, shu jumladan, inson ongida qam xrkimiyatga intilish shakli namoyon boʻladi, hech qanday mutlak, qayot yoʻq, hamma narsa mangu qaytarilishga mahkum" degan fikrda mujassamlashgan. N. falsafaga "xrkimiyatga intilish" gʻoyasidan tashqari, "barcha qadriyatlarni qayta baholash", "odamlarning yangi nayeli", "ideal inson" tushunchalarini kiritdi.

N. yangi uslubiy shakllarni topgan tanqidchi va shoir, aforizmlar ustasi edi. N. falsafasining sofistika shakli uni tushinishni qiyinlashtiradi.

Undan keyin yashagan faylasuflarning uqtirishicha, N. falsafasida uzilkesil haqiqat, eʼtiqod deb qabul qilish mumkin boʻlgan qoidalar yoʻq.

Asosiy asarlari: "Tarixning qayot uchun foydasi va zarari toʻgʻrisida" (1874), "Shopengauer murabbiy sifatida" (1874), "Rihard Vagner Bayret-da" (1875—76), "Erkin tafakkur sohiblari uchun qoʻllanma" (1876—78), "Tong yalligʻi" (1881), "Quvnoq bilim" (1882), "Yovuz donishmandlik: hikmatlar va dono soʻzlar" (1882—85), "Axloqning mohiyati" (1887).

Ad.:1alevi D., Jizn Fridrixa Nitsshe, M., 1991; Sveyg S, Vcherashniy mir, M., 1991.

Saida Joʻrayeva.[1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil