Dmitriy Mendeleyev

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Dmitriy Ivanovich Mendeleyev
D. I. Mendeleyev oʻzining kabinetida  (Oʻlchov va tarozilar bosh palatasi, Sankt-Peterburg), 1897-yil.
D. I. Mendeleyev oʻzining kabinetida (Oʻlchov va tarozilar bosh palatasi, Sankt-Peterburg), 1897-yil.
Tavalludi27-yanvar (8-fevral) 1834-yil
Tobolsk,
Tobolsk guberniyasi,
Rossiya imperiyasi
Vafoti20-yanvar (2-fevral) 1907-yil (72 yosh)
Sankt-Peterburg, Rossiya imperiyasi
Istiqomat joylari(istiqomat joylari)
FuqaroligiRossiya imperiyasi
VataniRossiya imperiyasi
Millatirus
SohasiXimiya, fizika, ekanomika, geologiya, metrologiya
Institutlar(institutlar)
Alma materSankt-Peterburg davlat universiteti
Akademik rahbarlari  A.A.Voskresenskiy
Mashhur shogirdlari  D.P.Konovalov,V.A.Gemilian, A.A.Boykov, A.L.Potilitsin, S.M.Prokudin-Gorski
Mashhur ishlariKimyoviy elementlar davriy sistemasi

Mendeleyev Dmitriy Ivanovich (1834.27.1 (8.2), Tobolsk — 1907.20.1 (2.2), Peterburg (hozirgi Sankt-Peterburg)) — rus kimyogar olimi va pedagogi. Peterburgdagi Bosh pedagogika instituti fizikamatematika f-tining tabiiyot fanlar boʻlimini tugatgan (1855). 1856 yilda Peterburg untida magistrlik dissertatsiyasini yoklaydi. 1859—61 yillarda Gelderberg shahriga ilmiy xizmat safariga yuboriladi. M. bu yerda Gelderberg untining R. V. Bunzen boshchiligidagi laboratoriyasida ishlaydi. 1861 yilda „Organik kimyo“ darsligi chop etiladi. 1865 yilda doktorlik dissertatsiyasini yoqlaydi va Peterburg untining professori, 1876 yildan Peterburg FA muxbir aʼzosi qilib saylanadi. 1893 yilda M.ning tashabbusi bilan Oʻlchov va tarozi namunalari deposi Oʻlchov va tarozilar bosh palatasiga aylantiriladi. Mendeleyev. umrining oxirigacha shu ishda boshqaruvchi (direktor) boʻlib ishlaydi.

M.ning ilmiy faoliyati keng va koʻp qirrali boʻlib, eng asosiylari kimyo, kimyotexnologiya, fizika, metrologiya, meteorologiya, iqtisod va boshqalarga oid. Kimyoviy elementlar davriy qonunining kashf qilinishi — M.ning buyuk xizmatidir (q. Mendeleyev davriy sistemasi). M. eritmalarning kimyoviy („gidrat“) nazariyasini ishlab chiqdi, kritik trani(kritik temperatura?) kashf qildi (1860). Bir mol ideal gaz uchun bosim, hajm va temperatura orasidagi bogʻliqlikni ifodalovchi holat tenglamasini (Klapeyron — Mendeleyev tenglamasi(qaysi biri toʻgʻriroq?)) hisoblab topdi (1874). Koʻmirni yer ostida gazga aylantirish gʻoyasini ilgari surdi (1888). Tutunsiz poroxning yangi tarkibini topdi (1890) va uni ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻydi.

Moskva kimyotexnologiya instituti va Tobolsk pedagogika instituti M. nomiga qoʻyilgan. Shimoliy Muz okeanidagi suv osti tizmasi, Kunashir orolidagi (Kuril o.lari) soʻnmagan vulkan, Oydagi krater, mendeleyevit minerali M. sharafiga atalgan.

1955 yilda Amerika olimlari (G. Siborg va boshqalar) sintez qilgan 101-elementni M. sharafiga mendeleviy (Md) deb atadilar.

Manbalar[tahrir]

  • Sochineniya, T., 1—25. L.—M, 1937— 54.

Adabiyot[tahrir]

  • Makarenya A. A., Filimonova I. N., Karpilo N. G., D. I.Mendeleev v vospominaniyax sovremennikov, 2 nashr, M., 1973.