Bosh miya yarimsharlari

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Bosh miya yarimsharlari
Blausen 0215 CerebralHemispheres.png
Odam bosh miyasi oldindan ko‘rinishi.
Cerebral hemisphere - animation.gif
  O‘ng yarimshar
  Chap yarimshar
Lotincha nomi Hemisphaerium cerebri

Umurtqalilar bosh miyasi ikkita bosh miya yarimsharlaridan tashkil topgan bo‘lib, ular o‘zaro bosh miyaning bo‘ylama tirqishi yordamida ajralib turadi. Shuning uchun, bosh miyani chap va o‘ng yarimsharlarga bo‘lingan deb ta’riflashimiz mumkin. Bu yarimsharlarning har birida tashqi tashqi kulrang modda qavati, bosh miya po‘stlog‘i, uning ostida esa ichki oq modda qavati bor. Yo‘ldoshli sutemizuvchilarda yarimsharlar o‘zaro juda yirik nerv tolalari tutami bo‘lgan qadoqsimon tana (lot. corpus callosum) orqali bog‘langan. Yarimsharlar Oldingi kommissura, orqa kommissura kabi kichikroq kommissuralar va forniks (gumbaz) yordamida ham bog‘lanadi va bu boshqa umurtqalilarda ham uchraydi. Bu kommissuralar mahalliy funksiyalarni koordinatsiya qilish uchun ikkala yarimshardagi axborotlar almashinuvini ta’minlaydi.

Bosh miya yarimsharlarida uchta qutb borligi ma’lum: ensa qutbi, peshona qutbi va chakka qutbi.

Markaziy egat mashhur bo‘lib, tepa bo‘lagini peshona bo‘lagidan va birlamchi harakatlantiruvchi po‘stloqni birlamchi somatosensor po‘stloqdan ajratib turadi.

Makroskopik jihatdan yarimsharlar qariyb bir-birining ko‘zgudagi aksidak ko‘rinadi. Faqatgina kichik farqlar, masalan, odamda ko‘rinuvchi Yakovlev burilishi, o‘ng tomonning biroz burilishi bo‘lib, uni chap tomonga nisbatan oldinroqqa suradi. Mikroskopik darajada, bosh miya po‘stlog‘ining sitoarxitektonikasi, hujayralar funksiyalarini, neyromediator miqdoriy darajalari va yarimsharlar orasida asimmetrik bo‘lgan retseptor subtiplarini ko‘rsatadi.[1][2] Bu farqlarning ba’zilari barcha odamlar yoki hayvon turlarida uchrasa ham, bir tur doirasidagi o‘rganishlarda individdan individga o‘tgan sari yana ko‘plab farqlar ko‘rinadi.

Tuzilishi[tahrir]

Har bir bosh miya yarimsharida kulrang moddadan iborat tashqi qavat bosh miya po‘stlog‘i va ichki qavat bosh miya yarimsharlarining ichkarisi yoki markaziy yarim oval nomi bilan ma’lum oq modda asosi bor.[3] Bosh miya yarimsharlarining ichqi qismiga lateral qorinchalar, bazal o‘zaklar va oq modda kiradi.[4]

Qutblari[tahrir]

Bosh miya yarimsharlarining qutblari

Bosh miyada uchta qutb, ensa qutbi, peshona qutbi va chakka qutblari bor. Ensa qutbi har bir yarimshar ensa bo‘lagining orqa uchi hisoblanadi. U to‘mtoq peshona qutbiga nisbatan ancha aniqroq bilinadi. Peshona qutbi har bir yarimshar peshona bo‘lagining eng oldingi qismi bo‘lib, ensa qutbiga nisbatan ko‘proq aylana hosil qiladi. Chakka qutbi peshona va ensa qutblari orasida bo‘lib, har bir chakka bo‘lagi kalla tubi o‘rta chuqurchasining oldingi qismida joylashgan.[5]

Kompozitsiyasi[tahrir]

Agarda ikkala yarimsharning ham ustki qismini qadoqsimon tanadan 1.25 sm yuqorida olib tashlansa, ingichka kulrang modda chegarasi bilan o‘ralgan oval shakldagi markaziy oq modda, markaziy yarim oval, va qon tomirlar kesilishidan chiqqan qondan hosil bo‘lgan ko‘plab kichik qizil nuqtalar (puncta vasculosa) ko‘rinadi.

Agar yarimsharlarning qolgan qismlari biroz olinsa keng oq modda tutami, bosh miyaning bo‘ylama tirqishi pastki qismida ularni bog‘lab turuvchi, qadoqsimon tana aniqlanadi; qadoqsimon tana bilan qoplangan yarimsharlar chetlari labia cerebri (bosh miya labi) deb ataladi.[6]

Har bir lab belbog‘ pushtasi (lot. gyrus cinguli)ning bir qismi; va u bilan qadoqsimon tananing ustki yuzasi orasidagi egat qadoq egati deb nomlanadi.

Agar yarimsharlar qadoqsimon tana yuqori yuzasi darajasida kesilsa, uning oq moddasi ikkala yarimsharni bog‘lashi ko‘rinadi.

Shunda ochilgan ichki modda ixcham kulrang modda bilan chegaralangan va markaziy yarim oval deb ataladi. Markaziy yarim ovalning qon bilan ta’minlanishi yuzadagi o‘rta bosh miya arteriyasi orqali kechadi.[3] Bu arteriyaning po‘stloq tarmoqlari markaziy yarim ovalni qon bilan ta’minlash uchun tushadi.[7]

Rivojlanishi[tahrir]

Bosh miya yarimsharlari oxirgi miya (lot. telencephalon)dan paydo bo‘ladi. Ular devorlar bilateral invaginatsiyasi konsepsiyasidan besh hafta o‘tib chiqadi. Yarimsharlar C-shaklida o‘sadi va orqaga qaytadi. Shunda hamma tuzilmalar (qorinchalar kabi) yarimsharlar ichkarisiga itariladi. qorinchalararo teshik (Monro teshigi) lateral qorinchalar bilan aloqani ta’minlaydi. Xoroid chigal ependimal hujayralar va tomir mezenximasidan hosil bo‘ladi.

Funksiyasi[tahrir]

Yarimsharlar lateralizatsiyasi[tahrir]

Omma psixologiyasida odatdagi keng umumiy tushunchaga ko‘ra ma’lum funksiyalar (mantiq, ijodkorlik..) laterallashgan bo‘lib, miyaning o‘ng yoki chap tomonida joylashgan. Bu xulosalar odat aniq emas va aslida miyaning asosiy funksiyalari ikkala yarimsharga tarqalgan. Asimmetriya bo‘yicha asosiy ilmiy ishlar ommalashgan yuqori-daraja funksiyalaridan ko‘ra kichik-darajadagi funksiyalar bilan bog‘liq (grammatikani ongsiz qayta ishlash, umumiy "mantiqiy fikrlash" emas).[8][9] Bunga qo‘shimcha, kichik-daraja funksiyalari tananing qarama-qarshi tomonida ham ko‘rinadi.

Lateralizatsiyaga eng tanilgan misol bo‘lgan Broca va Wernicke sohalari (til) odatda faqatgina chap yarimshardan topiladi. Bu sohalar qaysi qo‘l ustunligi bilan mos keladi, bu sohalarning joylashuvi muntazam ravishda dominant qo‘lga qarama-qarshi yarimshardan topiladi. Semantika, prozodik, intonatsiya, urg‘u, prozodiya va boshqalarda funksional lateralizatsiya so‘roq ostida va neyronal asosi ko‘pincha ikkala yarimsharda ham topiladi.[10][11]

8 haftalik odam embrionining bosh miya yarimsharlari.

Sezish informatsiyalari ikkala yarimsharda ham qayta ishlanadi, lekin laterallik jihatidan qismlarga ajralgan: har bir tana tomonidagi informatsiya qarama-qarshi yarimsharga yuboriladi (ko‘rish qandaydir farqli ajralgan, lekin baribir laterallashgan). Mos ravishda, harakatni boshqaruvchi signallar tanaga qarama-qarshi tomondagi yarimshardan keladi. Shunday qilib, qo‘l ustunligi yarimsharlar lateralizatsiyasi bilan bog‘liq.[manba kerak]

Qaysidir jihatlardan, yarimsharlar asimmetrik; o‘ng tomon biroz kattaroq. Neyromediatorlardan noradrenalin o‘ng tomonda va dofamin darajasi chap tomonda yuqoriroq. O‘ng tomonda ko‘proq oq modda (uzunroq aksonlar) va chap tomonda ko‘proq kulrang modda (hujayra tanalari) bor.[12]

Grammatik ava so‘z hosil qilish kabi tilning chiziqli hosilalari bosh miyaning chap yarimshariga laterallashgan. Aksincha, tilning intonatsiya va ta’kidlash kabi umumlashgan hosilalari bosh miyaning o‘ng yarimshariga laterallashgan. Boshqa integrative funksiyalar, masalan intuitiv yoki evristik (ing. heuristic) arifmetika, binaural ovoz lokalizatsiyasi kabilar ko‘proq bilateral boshqariladi.[13]

Klinik ahamiyati[tahrir]

Markaziy oval infarkti kuzatilishi mumkin.[3]

Epilepsiyani davolashda yarimsharlar orasidagi asosiy bog‘lanishlarni kesish uchun qadoqsimon tana kesilishi mumkin va bu amaliyot korpus kallosotomiya deb ataladi.

Hemisferektomiya – bosh miya yarimsharlaridan birini olib tashlash yoki o‘chirib qo‘yish. Bu talvasalarning boshqa usullar yordam bermaydigan og‘ir holatlarini davolash uchun o‘tkaziladigan kamyob amaliyotdir.

Qo‘shimcha suratlar[tahrir]

Manbalar[tahrir]

  1. Anderson, B.; Rutledge, V. (1996). "Age and hemisphere effects on dendritic structure". Brain 119 (6): 1983–1990. doi:10.1093/brain/119.6.1983. 
  2. Hutsler, J.; Galuske, R.A.W. (2003). "Hemispheric asymmetries in cerebral cortical networks". Trends in Neurosciences 26 (8): 429–435. doi:10.1016/S0166-2236(03)00198-X. 
  3. 3,0 3,1 3,2 Bogousslavsky, J; Regli, F (October 1992). "Centrum ovale infarcts: subcortical infarction in the superficial territory of the middle cerebral artery.". Neurology 42 (10): 1992–8. doi:10.1212/wnl.42.10.1992. PMID 1340771. 
  4. Snell, Richard S. (2009). Clinical Neuroanatomy (Clinical Neuroanatomy for Medical Students (Snell)). Hagerstwon, MD: Lippincott Williams & Wilkins, 262. ISBN 978-0-7817-9427-5. 
  5. Singh, Vishram (2017). Textbook of Anatomy. Elsevier, 389. ISBN 9788131237274. 
  6. Labia cerebri. books.google.co.uk.
  7. Lee, P H (1 December 2005). "Pathogenesis of deep white matter medullary infarcts: a diffusion weighted magnetic resonance imaging study". Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry 76 (12): 1659–1663. doi:10.1136/jnnp.2005.066860. PMID 16291890. PMC 1739473. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1739473. 
  8. Western et al. 2006 "Psychology: Australian and New Zealand edition" John Wiley p.107
  9. "Neuromyth 6" http://www.oecd.org/document/63/0,3746,en_2649_35845581_34555007_1_1_1_1,00.html Retrieved October 15, 2011.
  10. Weiss, Peter H., and Simon D. Ubben. "Where Language Meets Meaningful Action: A Combined Behavior and Lesion." Springer. 29 Oct. 2014. Web. 31 Mar. 2016.
  11. Riès, Stephanie K., and Nina F. Dronkers. "Choosing Words: Left Hemisphere, Right Hemisphere, or Both? Perspective on the Lateralization of Word Retrieval."Wiley Online Library. 14 Jan. 2016. Web. 31 Mar. 2016.
  12. R. Carter, Mapping the Mind, Phoenix, London, 2004, Originally Weidenfeld and Nicolson, 1998.
  13. Dehaene, S; Spelke, E; Pinel, P; Stanescu, R; Tsivkin, S (1999). "Sources of mathematical thinking: behavioral and brain-imaging evidence". Science 284 (5416): 970–4. doi:10.1126/science.284.5416.970. PMID 10320379.