Sezgi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Sezgi — olamdagi narsa va hodisalar ayrim xossalarining miyadagi inʼikosi. Materiyaning S. aʼzolariga taʼsir koʻrsatib, bosh miya poʻstlogʻi nerv markazini qoʻzgʻatishi asosida paydo boʻladi. S. dunyoni bilishning birinchi bosqichi va tarkibiy qismidir. S.lar asosida hissiy bilishning idrok, tasavvur kabi shakllari yuzaga keladi. Tashqi qoʻzgʻovchilarning oʻziga xos xususiyatlariga qarab, barcha S.lar badan S.si (tuyish), koʻrish S.si, eshitish S.si, hid bilish S.si, taʼm bilish S.si va boshqa turlarga boʻlinadi. S. fizik, fiziologik, psixologik jarayonlarda paydo boʻladi. Fizik jarayonda har qanday narsa va hodisalar S. aʼzolariga taʼsir etib, tegishli sezuvchi nervning chekka uchlarini qoʻzgʻaydi. Fiziologik jarayonda qoʻzgʻalish nervning oʻtkazuvchi yoʻli orqali bosh miya poʻstining tegishli markaziy hujayralar tizimiga oʻtadi. Psixologik jarayonda nerv qoʻzgʻalishida bizga taʼsir etgan qoʻzgʻovchining analizi paydo boʻladi va u sintezga aylanadi — S. paydo boʻladi. S. aʼzolari miya katta yarim sharlari faoliyati bilan bogʻliq. Insonda voqelikni bilishda koʻrish S.si yetakchi oʻrinni egallaydi. S.larni qayerda joylashganligiga qarab 3 ga ajratish mumkin: 1) ekstroretseptorlar — bular organizm sirtida boʻladi, ularga koʻrish, eshitish, hid bilish, taʼm bilish, tuyish S.lari kiradi; 2) interoretseptorlar — tanamiz ichidagi S.lar, bularga ichak, jigar, oʻpkadagi S.lar kiradi; 3) propriretseptorlar — muskul, pay, boylamlarda boʻladi. S.larning hammasi oʻziga xos xususiyat va qonuniyatlarga ega.[1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil