Ardahan

Ardahan (oʻzbek tilida tallafuzi: Ardaxon, kurdcha: Erdêxan^[1], gruzincha: არტაანი^[2], armancha: Արդահան^[3]) — Turkiya shimoli-sharqida joylashgan, Gruziya chegarasiga yaqin shahar.

Shahar Ardahan viloyatining va Ardahan tumanining markazi hisoblanadi. Uning aholisi 22 927 kishini tashkil etadi.

Shahar Gruziya chegarasiga yaqin joylashgan. Bu Turkiyadagi eng kichik viloyat markazi boʻlib, 2012-yil holatiga koʻra shaharda 19 075 kishi istiqomat qiladi. Ardaxon markaziy tumanining janubida Göle, shimolda Hanak, sharqda Childr va gʻarbda Artvinning Shavshat tumani joylashgan.

Etimologiya

Artani yoki Artaani tilidan oʻzgartirilgan Ardaxon Gruziyada tarqalgan din boʻlmish Zardushtiylikga qarab Ahamoniylar davrida paydo boʻlgan joy nomi hisoblanadi. Bu joy nomining ildizi Arta qadimgi fors tilidan kelib chiqqan va zardushtiylikda „Aša“ nomi bilan ham tanilgan xudoning nomidir. Arta oʻz nomini nafaqat Ardaxonga, balki Artavani, Artahi, Artanuci va Artaşeniga ham berdi^[4]^[5].

Ardaxon viloyatini 1595-yilda Gruzinlardan Usmonlilar bosib olgan. Ular Ardahonni hozirgi nomiga qarab (ạrdhạn) yozib oldilar^[6]. Gruzin manbalarida mintaqa nomi odatda Artaani (არტაანი) tarzida yozilgan. Biroq gruzin manbalarida Artahani (არტაჰანი), Artani (არტანი) ham ishlatilgan. Bugungi kunda Gruziya sharqida Artani (Yuqori va Quyi) nomli ikkita qishloq bor. Usmonli yozuvlarida Ardaxon nomi gruzin Artahani (არტაჰანი) dan kelgan degan fikrlar mavjud. Taʼkidlanishicha, boshqa gruzin joy nomlarida boʻlgani kabi Artahani yoki Artaani nomidagi gruzincha „tı'“ („ტ“, tʼ) fonemasi istisnosiz usmonli turk tilida „dal“ (d) fonemasiga aylanadi. Lotin harflari bilan turk tilida „de“ (d) fonemasi^[7]. Ardaxon xuddi shu tarzda keyingi Usmonlilar roʻyxatida Defter-i Caba-i Devlet-i Childdir yozilgan^[8]. Bu joy nomi Ardahan (ạrdhạn) sifatida Usmonli nashrining 1928-yildagi „Oʻgʻil Teşkilat-i Mülkiyede qishlogʻimiz nomlari“ nomli kitobda saqlanib qolgan. Usmonli tilidagi soʻnggi yozuvlar^[9].

Tarixi

Qadimgi va oʻrta asrlardagi holati

Ardahan tarixiy jihatdan Armanistonning Iberiya qirollligidan tortib olingan Gogarene (Gugark) viloyati hisoblangan. Oʻrta asrlarda Ardahan Abbosiylar xalifaligidan Qora dengiz boʻyidagi shaharlarga turli mahsulotlar yetkazish uchun port vazifasini oʻtagan. VIII-X asrlarda Tao-Klareti qirolligining Bagrationi sulolasi shahzodalari qoʻl ostida boʻlgan. U paytda shaharning nomi Artaani deb atalgan. XI-XV asrlarda esa Gruziya qirolligining bir qismi boʻlgan. Arab tarixchisi Yahyo Antioxiyning soʻzlariga qaraganda, vizantiyaliklar 1021-yilda Ardahanni vayron etib, aholisni qirib tashlaganlar.

Moʻgʻullar shaharni 1230-yillarda egallab olishgan, ammo 1266-yilda gruzin knyazlari uni qaytarib olishga muvaffaq boʻlishdi. 1555-yilda imzolangan Amasya tinchlik shartnomasiga koʻra, Ardahan sanjoqlik sifatida Usmoniylar imperiyasi tarkibiga kiritildi. 1640-yillarda Usmonli sayyohi Evliya Chalabiy Ardahanga borib, unga shunday taʼrif bergan: „Ardahan qalʼasi yetib boʻlmas qoya tepasida joylashgan. U toʻrtburchak shaklida va mustahkamdir. Bu qal’a sovuq iqlimga ega, shuning uchun bogʻlar mavjud emas. Bu yerga Ajara va Tortumdagi qal’adan mevalar keladi“.

Zamonaviy koʻrinishi

1829-yilgacha Ardahanda 400 ta xonadon boʻlgan, ularning aksariyati armanl oilalari edi. Ularning koʻpchiligi keyinchalik XIX asr boshlarida Rossiya imperiyasiga koʻchib oʻtishgan. 1828-1829-yillarda yuz bergan rus-turk urushi davrida Ardahan Kars-Arzurum yoʻli boʻyidagi mustahkam chegara qal’asi hisoblangan. 1877-1878-yillarda yuz bergan rus-turk urushi natijasida Rossiya imperiyasining Kars viloyatiga Ardahan okrugi sifatida kiritiladi. Okrugda gruzinlar, greklar, kavkaz yahudiylari, ruslar, kurdlar, osetinlar va yazidiylar yashagan. Rossiya hukmronligi ostida okrug iqtisodiy jihatdan gullab-yashnagan, meva, dudlangan qoʻzi goʻshti, bugʻdoy va yogʻoch eksport qilgan. Ardaxannni Axalkalak, Kars va Oltu bilan bogʻlaydigan yangi yoʻllar qurildi. 1914-yil 25-dekabrda Birinchi jahon urushining dastlabki oylarida Usmonli qoʻshini Ardahanni bosib olib, uning koʻplab armanlari, yunonlari va gruzinlarini qirgʻin qildi^[10]. Ruslar arman va pontik yunon jangarilari yordamida 1915-yil 3-yanvarda shaharni egallab olishdi, bu esa qochib ketgan tub aholining bir qismining qaytishiga imkon berdi.

Oktabr inqilobidan soʻng (1917), rus qoʻshinlari Ardahanni tark etarkan, armanlar shaharni turklardan himoya qilish uchun. 1918-yil 6-martda Usmonlilar qoʻshini shahar musulmonlari yordamida Ardahanning arman garnizonini bosib olib, shaharni qaytarib oldi. Birinchi jahon urushi tugagandan soʻng inglizlar Ardahanni bosib oldi va oxir-oqibat uni nazorat qilishni Armaniston Demokratik Respublikasiga topshirdi. 1920-yil noyabr oyida turk millatchilari Ardahanni egallab olishganda, shaharda qolgan armanlar, pontik yunonlar va gruzinlar Armaniston, Shimoliy Gretsiya va Gruziyaga qochib ketishdi. Keyingi yili Sovetlar va turklar oʻrtasida imzolangan Moskva shartnomasi Ardaxonni Turkiya hududi sifatida tasdiqladi.

1986 yilda qal’aning qisqacha tavsifi nashr etildi.^[11] Ardaxon Kalesi ning asl kech antik / oʻrta asr devorlari bir necha marta keng qamrovli qayta qurilgan va 19-da ular kichik toʻplarni joylashtirish uchun moslashtirilgan

Ardaxon va Artvin viloyatlari Turkiyaga qoldirilganidan keyin Ardaxon shahri Kars viloyatining Ardaxon tumanining markaziga aylandi. Oʻsha paytda Ardaxon shahri ikki mahalladan iborat boʻlib, 24 qishloq markaziy tumanga bogʻlangan. Ardaxon tumani 1928-yildan ajratilganda. 1992 yilda Kars viloyati viloyatga aylantirilgan, Ardaxon shahri ham ushbu viloyat tarkibiga kiritilgan va markazga aylangan. 2008-yilda tashkil etilgan Ardahan universiteti shahardan 5 kilometr uzoqlikda joylashgan.

Tarixiy tuzilmalar

Bugungi Ardaxon shahri va uning yaqin atrofi chegaralarida bir qancha tarixiy binolar xarobalari mavjud. Shulardan biri Mindasheni cherkovidir. Bino Ardaxon shahrining janubi-sharqiy chekkasida, Göle yoʻlining oʻng qirgʻogʻida joylashgan. Parakani qishlogʻi (Ardaxonning eski nomi) Mindashenidagi qishloq cherkovi bir nefli bino boʻlib, uning bir qismi hozirgi kungacha saqlanib qolgan. 2011-yilda devorlari saqlanib qolgan cherkovning bir devori qisqa vaqtdan keyin ataylab buzib tashlangan. Yana bir cherkov Parakani (Ardaxonning eski nomi) nomli qal’a cherkovidir. Parakani cherkovi, bir nefli bino butunlay vayron qilingan. Hozirgi shahar chegarasida joylashgan va shaharning shimoli-sharqiy chekkasida joylashgan eski Kayaboshi qishlogʻidagi gumbazli cherkovdan bugungi kunda faqat xarobalar qolgan^[12]. Ardaxon shahri va uning yaqin atroflarida cherkovlardan tashqari bir qancha qal’alar mavjud boʻlib, ularning bir qismi vayron boʻlgan. Hozirgi Ardaxon shahri chegarasidagi eski Parakani qishlogʻidagi qal’a shahardan 3 kilometr shimolda joylashgan tepalikda joylashgan. Oʻrta kattalikdagi qalʼa (70×55 m) XIX asrda ruslar tomonidan harbiy shtab sifatida foydalanilgan. Ramazon Tabya deb ham ataladigan ushbu qal’adan 800 metr gʻarbda joylashgan Parakani qal’asi (60 × 36 m) va Ardaxon shahridan 3 kilometr shimolda, ikki oqim orasidagi tepalikda joylashgan. Qal’a butunlay vayron qilingan. Ardaxon shahridan 1,5 kilometr shimolda joylashgan tepalikda tosh toshdan qurilgan kichik qasr (33 × 30 m) xarobalari hozirgi kungacha saqlanib qolgan. Bugungi kunda Ardaxon qalʼasi nomi bilan tanilgan qalʼa bugungi kungacha saqlanib qolgan. Qal’a (328 × 180 m), toʻrtburchak rejalashtirilgan inshoot, shahar markazining shimolida, Xalil Afandi tumani va Ardaxon shahar markazini ajratib turadigan Kura daryosining chap tomonida joylashgan. Ardaxon qal’asi 14 ta minoradan iborat^[13].

Geografiya

Sharqiy Anadolu mintaqasining Qoradengiz mintaqasiga tutash „shimoli-sharqiy“ qismida joylashgan Ardaxon baland va qoʻpoldir. Hududda balandligi 3000 m dan ortiq togʻlar mavjud. Yalnızçam togʻlari Artvin viloyati chegarasi boʻylab choʻzilgan. Viloyatning shimoli-sharqiy qismida Keldagʻ (3033 m), sharqiy qismida Oqboba togʻi (3126 m) joylashgan. Viloyat hududining janubiy qismini Ollohuekber togʻlari va Kisir togʻi (3197 m) choʻqqilari egallagan. Allohuekber togʻlarining Kabak togʻi (3054 m) viloyat chegarasida qolgan. Qisir togʻi viloyatning eng baland nuqtasi boʻlib, balandligi 3197 m. Ardaxon platosi viloyatning markaziy qismida joylashgan. Uning balandligi 1800–2000 m. Uning asosini neogen vulkanizmi natijasida yuzaga kelgan lavalar tashkil etadi.

Platon Pliotsenning oxiri va pleystotsenning boshida sodir boʻlgan yoriqlar natijasida qulagan. Chetlarida mergel va qumli choʻkindi boʻlgan bu hudud balandroq joylardan keladigan materiallar bilan toʻldirilgan.

Plato yuzasi Kura daryosi va uning irmoqlari tomonidan parchalangan. Bu daryolarning eng muhimi platoni kesib oʻtuvchi Kura daryosidir. Childir koʻli; Viloyatning janubi-sharqiy qismida joylashgan, balandligi 1959 m. Aktosh koʻli viloyatning sharqiy qismida joylashgan. Bu koʻlning sharqiy yarmi Gruziya chegarasida qolgan. Koʻlning balandligi 1798 m^[14].

Iqlim

Ardahonda; Nam oʻrta kenglik iqlimi (Köppen-Geiger boʻyicha Dfb) qishi sovuq, yozi iliq va barcha fasllarda yomgʻirli. Yillik oʻrtacha harorat 3,8 °C, yilning 5 oyi davomidagi oʻrtacha harorat 0 °C dan past. Avgust va iyul oylarining oʻrtacha harorati 16,3 °C, eng yuqori harorati 35 °C. Yillik oʻrtacha yogʻin 551 mm. Eng koʻp yogʻin 92 mm iyun, 82 mm may, eng kam yogʻin 19 mm yanvar, 21-fevral va 22 mm dekabr. Yogʻingarchilikning 41% yozda, 30% bahorda tushadi. Shamolning oʻrtacha tezligi 2,1 m/s, maksimal 32 m/s^[15].

Aholi

Ardaxon sovuq, noqulay iqlim va ishsizlik tufayli tashqi dunyoga juda koʻp immigratsiya berdi.

Manbalar

↑ „Erdêxan“ (ku). Ria Taza. Qaraldi: 2020-yil 5-iyul.
↑ „არტაანი“ (ka). National Parliamentary Library of Georgia. Qaraldi: 2020-yil 5-iyul.
↑ Թորոսյան, Շիրակ. „Արդահանի հարցը հայ-վրացական հարաբերություններում և խնդրի ժամանակավոր լուծումը (1919 թ. մայիս-դեկտեմբեր)“ (PDF). Yerevan State University. 1-bet. {{cite magazine}}: Cite magazine requires |magazine= (yordam)
↑ Caba Samuşia, „Artvin (Livane) qal’asi“, ' ' Tao-Klarceti qal’alari (gruzin), muharrirlar: Giorgi Bagrationi, Bondo Kupatadze, Caba Samushia, Tbilisi, 2020, p. II. hajmi, p. 7-30, ISBN 978-9941-9675-9-7
↑ url=https://www.iranicaonline.org/articles/asa-means-truth-in-avestan
↑ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gruziya (Gruzin va Usmonli), (Tahrirlovchi) Sergi Cikia, Tbilisi, 1941-1958, 3 jild; 1-jild, p. 411.
↑ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gruziya (Gruzin va Usmonli), (tahrir qilgan) Sergi Cikia, Tbilisi, 1941-1958, 3 jildlar, 3-jild, p. 496-498.
↑ Defter-i Caba-i Devlet-i Cildir 1694-1732 (Gruziya va Usmonli), (Tahrir qilgan) Tsisana Abuladze, Tbilisi, 1979, s. 325 va boshqa sahifalar.
↑ Oxirgi Teşkilat-i Mülkiyededagi qishloqlarimiz nomlari (Usmonli turkcha), Istanbul, 1928 , p. 759.
↑ (armancha) Melkonyan, Ashot.
↑ Robert W. Edwards, "The Fortifications of Artvin: A Second Preliminary Report on the Marchlands of Northeast Turkey, " Dumbarton Oaks Papers 40, 1986, pp.176-78, pls. 44-45.
↑ Tao-Klarceti — Tarix va madaniyat yodgorliklari katalogi (Gruziya), (Muharrir) Buba Kudava, (Mualliflar) Nestan Bagauri, Zurab Batiashvili, Irma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jgenti, Gocha Saitidze, Natia Xizanishvili, 2018, Tbilisi, p. 194, 198-199, ISBN 9789941478178.
↑ Tao-Klarceti — Tarix va madaniyat yodgorliklari katalogi (gruzin), (muharrir) Buba Kudava, (mualliflar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Xizanişvili, 2018, Tbilisi, p. 356-357, ISBN 9789941478178
↑ familiya1 = DOĞANAY
↑ familiya1 = ÖZTÜRK

Andoza:Turkiyadagi viloyat markazlari

[1] „Erdêxan“ (ku). Ria Taza. Qaraldi: 2020-yil 5-iyul.

[2] „არტაანი“ (ka). National Parliamentary Library of Georgia. Qaraldi: 2020-yil 5-iyul.

[3] Թորոսյան, Շիրակ. „Արդահանի հարցը հայ-վրացական հարաբերություններում և խնդրի ժամանակավոր լուծումը (1919 թ. մայիս-դեկտեմբեր)“ (PDF). Yerevan State University. 1-bet. {{cite magazine}}: Cite magazine requires |magazine= (yordam)

[4] Caba Samuşia, „Artvin (Livane) qal’asi“, ' ' Tao-Klarceti qal’alari (gruzin), muharrirlar: Giorgi Bagrationi, Bondo Kupatadze, Caba Samushia, Tbilisi, 2020, p. II. hajmi, p. 7-30, ISBN 978-9941-9675-9-7

[5] url=https://www.iranicaonline.org/articles/asa-means-truth-in-avestan

[6] Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gruziya (Gruzin va Usmonli), (Tahrirlovchi) Sergi Cikia, Tbilisi, 1941-1958, 3 jild; 1-jild, p. 411.

[7] Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gruziya (Gruzin va Usmonli), (tahrir qilgan) Sergi Cikia, Tbilisi, 1941-1958, 3 jildlar, 3-jild, p. 496-498.

[8] Defter-i Caba-i Devlet-i Cildir 1694-1732 (Gruziya va Usmonli), (Tahrir qilgan) Tsisana Abuladze, Tbilisi, 1979, s. 325 va boshqa sahifalar.

[Oxirgi_Teşkilat-i_Mülkiyede_1928_yildagi_qishloqlarimiz_nomlari-9] Oxirgi Teşkilat-i Mülkiyededagi qishloqlarimiz nomlari (Usmonli turkcha), Istanbul, 1928 , p. 759.

[Melkonyan-10] (armancha) Melkonyan, Ashot.

[11] Robert W. Edwards, "The Fortifications of Artvin: A Second Preliminary Report on the Marchlands of Northeast Turkey, " Dumbarton Oaks Papers 40, 1986, pp.176-78, pls. 44-45.

[12] Tao-Klarceti — Tarix va madaniyat yodgorliklari katalogi (Gruziya), (Muharrir) Buba Kudava, (Mualliflar) Nestan Bagauri, Zurab Batiashvili, Irma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jgenti, Gocha Saitidze, Natia Xizanishvili, 2018, Tbilisi, p. 194, 198-199, ISBN 9789941478178.

[13] Tao-Klarceti — Tarix va madaniyat yodgorliklari katalogi (gruzin), (muharrir) Buba Kudava, (mualliflar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Xizanişvili, 2018, Tbilisi, p. 356-357, ISBN 9789941478178

[hyt-14] ya1 = DOĞANAY

[15] ya1 = ÖZTÜRK

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]