Ajariya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Ajariya, Ajariya Muxtor Respublikasi – Gruziya Respublikasi tarkibida. 1921 yil 16 iyulda tashkil topgan. Zakavkazening janubi-g‘arbida, Qora dengiz sohilida joylashgan. Maydoni 3 ming km², aholisi – 385 ming kishiga yaqin (1999). A.da 5 tuman, 2 shahar, 7 shaharcha bor. Poytaxti – Batumi sh.Tabiati. A. dengiz sohili past-baland, boshqa joylari tog‘li. Turkiya bilan chegara bo‘ylab baland Shavshet tog‘ tizmasi o‘tadi. Mesxeti; Arsiyan tiz-malari ham bor. A. hududida 500 m gacha balandlikda iqlim subtropik, tog‘larda mo‘’tadil sovuq. Pasttekislikda yanvar ning o‘rtacha temperaturasi 4°, 7°, iyulya a 20°, 23°, toglarda yanvarda – 2°, iyulda 16°. Yillik yog‘in miqdori ichki vodiylarda 1000–1400 mm.sohilda 2400–2800 mm. Eng katta daryosi – Chorox; Batumi sh. yaqinida Qora dengizga quyiladi. Bu daryoning yuqori oqimi Turkiyada, uning irmog‘i – Ajarisskali Sharq-an G‘arbga butun mamlakatni kesib o‘tadi. Foydali qazilmalari: mis va polime-tall rudalar, oltingugurt kolchedani, o‘tga chidamli tuproqlar. Tup-oqlari tog‘larda tog‘-o‘tloq va tog‘-o‘rmon, dengiz sohilidagi tog‘ oldida qizil tuproq. Hududining 50% dan ko‘prog‘i o‘rmonlar bilan qoplangan. Tog‘ yon bag‘irlarida kash-tan, dub, grab, archa, pixta, dengiz bo‘y i da subtropik o‘simliklar (palma, mag-noliya va sh.k.) o‘sadi. Evkalipt, bambuk ham uchraydi. Kintrishi qo‘riqxonasi bor.Aholisi. A. da gruzin (ajar)lar, shuningdek ruslar, armanlar, ukrainlar va boshqa yashaydi. Aholining o‘rtacha zichligi – 1 km² ga 135,3 kishi. Aholining 48% shaharlarda istiqomat qiladi. Ajarlar tili gruzin tili lahjalaridan biri hisoblanadi. Yirik shaharlari: Batumi, Kobuleti.Tarixi. Mil. av. 6–2-asrlarda A. Kol-xida podshohligi, so‘ngra G‘arbiy Gru-ziya davlati tarkibiga kirgan. 11–15-asrlarda A. hududi birlashgan gruzin dav-latining bir qismi bo‘lgan. 16-asrning 2-yarmida Gruziyaning zaiflashuvi sabab-li A.ni Turkiya bosib oldi va aholi orasida musulmon dinini tarqata boshladi. 1877–78 yilgi Rossiya-Turkiya urushi natijasida A. Rossiyaga qo‘shib olindi. 19-asrning 80-yillarida A. da sanoat ri-vojlana boshladi. 1897–1907 yillarda Boku – Batumi neft kuvuri yotqizildi. 1918 yil aprelda Batumi, Axalsixe, Ardagan va Guriyaning bir qismini turk qo‘shinlari, dekabr da esa butun A.ni ingliz qo‘shinlari bosib oldi. 1920 yil iyulda ular hokimiyatni mensheviklarga top-shirdi. 1921 yil martda sovet hokimiyati o‘rnatildi. 1921 yil iyulda Gruziya SSR tarkibida Ajariya ASSR tuzildi. 1990 yil dekabrdan A. Muxtor Respublikasi.Xo‘jaligi. Ajariya Ajariya iqtisodiyotining asosini tashkil kil ad i. Subtropik ziroatchiligi, ayniqsa sitrus mevalari yetishtirish rivoj-205langan. Makkajo‘xori asosiy qishloq xoʻjaligi ekini hisoblanadi. Bog‘dorchilik, tokchilik, ta-makichilik katta o‘rin oladi. 1949 yildan A. ning butun sohil bo‘ylariga choy ekila boshladi. Chorvachilik, parrandachilik, pillachilik, asalarichilik, sohilda baliqchilik bilan shug‘ullaniladi. Sano-at korxonalarining aksariyati Batumi shahrida joylashgan. Shaharning ko‘pchilik aholisi portda va Qora dengizning sharqiy sohilidagi neftni qayta ishlash zavodida ishlaydi. A.da mashinasozlik, ke-masozlik, taxta tilish, yog‘ochsozlik, faner va mebel fabrikalari, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari, bir necha yirik choy fabrikasi bor. Batumi kofein zavodi mashhur. Elektr energiyaning yagona mahalliy man-bai Ajarisskali GESi, shuningdek bir necha issiqlik elektr stansiyalaridir. A. hududidan Batumi – Boku temir yoʻl. Batumi – Samtredia, Batumi – Axalsixe avto-mobil yo‘li o‘tadi. Asosiy dengiz porti – Batumi sh. A.da Batumi, Maxinjauri, Sihisdziri, Beshumi, Kobuleti, Yashil Burun kurortlari bor. A. chetga neft mahsulotlari, yangi va konservalangan sitrus mevalar, choy, ho‘l meva, uzum, tung va efir moylari, tamaki mahsulotlari, choy va vino sanoati uchun asbob-uskuna, faner, mebel chiqaradi. Chetdan metall, asbob-uskuna, qurilish materiallari, un, to‘qimachilik mahsulotlari oladi. Madaniyati. A. da barcha turdagi umu-miy ta’lim maktablarida 65 mingdan ortiq o‘quvchi o‘qiydi. O‘rta maxsus o‘quv yurtlari, Batumi dengizchilik akademiyasi, Batumi universiteti, Batumi politexnika instituti, akvarium, delfinariy, ilmiy tadqiqot muassasalari, botanika bog‘i, ommaviy kutubxonalar, klub muassasalari, kino qurilmalar bor. Gruzin va rus tillarida gaz. chiqadi. Radioeshittirishi va retranslyatsiya teleko‘rsatuvi mavjud. A. adabiyoti – gruzin adabiyotining tar-kibiy qismi. Yozuvchilardan M. Varshanidze, 3. Gorgiladze, P. Loriya, N. Ma-lazoniya, Sh. Rokva, P. Rurua, F. Xalva-shi, G. Salukvadze, A. Shervashidze va boshqa uni rivojlantirishga o‘z hissalarini qo‘shganlar. A. me’morlik obidalari: Goniadagi qal’a, Vizantiya davridan qolgan Sihisdziridagi Petr qal’a-shahri (6-asr da asos solingan), Tamarissixe qal’asi, Sxaltdagi ibodatxona (13-asr), Maxunse-ti, Dandalo, Saputkretidagi bir arkali ko‘priklar va boshqa A. da qadimdan amaliy bezak san’ati (yog‘och o‘ymakorligi, zarb qilish, kashtachilik) rivojlangan. Key-ingi yillarda professional san’at o‘sdi (rassomlar Sh. Xoluashvili, S. Artme-ladze, X. Inaishvili; haykaltaroshlar T. Chanturia, M. Bolkvadze va boshqalar). Batumida Davlat qo‘shiq va raqs ansambli, xalq ijodi uyi, musiqa xoreografiya jamiyati bor. 1937 yildan Batumida I. Chavchavadze nomidagi teatr ishlab turibdi. Teat-rdagi Yu. Kobaladze, A. Mgeladze, N. Te-tradze kabi mashhur artistlarning ijodi diqqatga sazovor. 1980 yildan qo‘g‘irchoq teatri, 1993 yildan opera teatri ishlaydi. Batumi shahridagi o‘lkashunoslik muzey-ida A. aholisi etnografiyasiga oid buyum va ashyolar mavjud.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.