Amir Temur xiyoboni

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Attention niels epting.svg Ushbu sahifani tezda oʻchirish taklif etiladi.
Agar ushbu maqolani oʻchirish kerak emas, deb oʻylasangiz, oʻz fikringizni munozara sahifasida qoldiring.
Administratorlarga: bu yerga ishoratlar, tarix (soʻnggi oʻzgarish), oʻchirish.
Maqola muallifiga: Nima qilish kerak?

135 yildirki ushbu xiyobon Chorsu qadimiy bozoridan Toshkentning geografik markazi va timsoli maqomini olib qoʻydi. Yangi ruscha shaharning markaziy maydoni sifatida oʻylangan xiyobon oʻz ichida shaharning voqea-hodisalarga toʻla boʻlgan eng yangi tarixini qamrab oldi[1].

Tasavvur qiling – xiyobon oʻzining uncha uzoq oʻtmishga ega boʻlmagan tarixi davomida oltita nomni oʻzgartirdi, ikki bora piyodalar oʻtish yoʻlagiga aylandi, uning markazida esa oʻnlab turli haykallar bir birini oʻzgartirdi.

Xiyobon 1882-yilda Konstantin maydonida, Moskva va Kaufman shoh koʻchalari kesishmasida M. G. Chernyaev tashabbusi va arxitektor N. F. Ul'yanov loyihasi boʻyicha qurildi hamda Konstantin nomini oldi. Avvaliga u qatnov hududining bir qismi boʻlgan. Xiyobonni erkaklar va ayollar gimnaziyasi, davlat banki va oʻquvchilik seminariyasi oʻrab turgan.

Bu yerda 1882-yilda oʻz oʻlimidan soʻng birinchi Turkiston general-gubernatori Konstantin Petrovich fon Kaufman dafn etilgan.

1901-yilda Toshkentda “Turkiston koʻrgazmasi” boʻlib oʻtdi, uning uchun sharqona uslubda bir necha pavil'onlar qurildi. Ulardan biri, arxitektor A. L. Benua muallifligidagisi sovetlar davrida gul doʻkoniga aylantirildi va xiyobon markazida 1990-yillarga qadar turdi.

1913-yilda xiyobon markazida «Konstantin Petrovich fon Kaufman va Oʻrta Osiyoni zabt etgan qoʻshinlarga» bagʻishlangan haykal ochildi, shundan soʻng xiyobon Kaufman nomi bilan atala boshlandi.

1917-yilgi inqilobdan soʻng rus imperiyachilariga qoʻyilgan haykal yoʻq qilindi, biroq haykal kompozisiyasi turgan granitli asos saqlanib qolindi. Asosga bayroq qadashdi, atrofida esa oktabr' hodisalari vaqtida qoʻlga kiritilgan zambaraklar oʻrnatildi. Bu oʻziga xos yer inqilob uchun kurashchilar Xotirasi, deb ataldi, xiyobonning oʻzi esa 1918-yilda Mariya Spiridonova nomini oldi, keyinchalik u Inqilob xiyoboniga almashtirildi. Mariya Spiridonova asli Tambov shahrilik inqilobchi, eserlar partiyasining yetakchisi boʻlgan. Taqdir oʻyinini qarangki, u aynan Toshkentga 1920-yillar oxirida surgunga yuborilgan.

Inqilob kurashchilari haykali uzoq vaqt turmagan. 1918-yilning 7-noyabr' kuni bayram marosimi Inqilob xiyoboni boʻylab juda katta oʻroq va bolgʻa yonida oʻtkazilgan. Bu kompozisiya «Ozod etilgan mehnat» deb atalgan. Avvalgi haykaldan asos va kishilardan ajratib turuvchi zanjirlar qolgan. Asosga tribuna qurilgan, u yerdan mahalliy rahbarlar mitinglarda chiqish qilishgan. Tashqi toʻsiqni buzib tashlashdi va xiyobon boʻylab yana yoʻl qurishdi.

1927-yilda, inqilobning oʻn yilligiga atab bu yerda gumbaz va ikki tildagi yozuvga ega boʻlgan kolonna paydo boʻldi: «Oktabr' – jahon inqilobi mash'ali. 1917 — 1927». Oʻzbek tilidagi yozuv arabcha soʻzlar bilan yozilgan, shuning 1929-yilda, oʻzbek tili avvaliga lotinga, keyin esa kirillchaga oʻzgartirilganidan soʻng, arab tilidagi kolonna olib tashlangan.

1930-yilning bahorida kolonna oʻrnida atigi yarim yil davomida Lenin haykali va «Besh yillikka 4 yilda!» shiori boʻlgan tashviqot kompleksi joy oldi.

XX asrning 30-yillari boshida xiyobon markazida sobiq haykalning boʻsh granitli asosi turgan.

1935-yilda xiyobon markazidagi asosni olib tashlash va xiyobonni yana ikki koʻcha kesishmasidagi qatnov qismiga aylantirish qaror qilindi, koʻchalar oʻsha paytda Engel's (Moskva shoh koʻchasi) va Karl Marks (Kaufman shoh koʻchasi) nomi bilan atalgan.

40-yillar oxirida Inqilob xiyobonidagi granitli asosda yana haykal paydo boʻldi, bu safar – Stalinga. Xiyobon yana uncha baland boʻlmagan panjara bilan oʻraldi, yoʻl esa aylana shakli boʻylab tushdi. Xiyobon va uni oʻrab turgan binolar rekonstruksiya qilindi, tartibga keltirildi.

1961-yilda, Stalin shaxsiga sigʻinish bilan kurash avjiga chiqqan paytda haykal olib tashlandi, asos esa sobiq Ittifoq kommunistik partiyasining yangi dasturidagi soʻzlar bilan ikki tilda yozildi. Shuning uchun monumentni norasmiy ravishda «rus-oʻzbekcha lugʻat» deb atay boshlashdi.

1968-yilning 5-may kuni Inqilob xiyobonida Karl Marks boshining katta hajmdagi shakli oʻrnatildi.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan soʻng Inqilob xiyoboni nomi Markaziyga oʻzgartirildi. 1993-yilda Karl Marks haykali, «Doʻstlik» kafesi, bir necha muzqaymoq kafelar va «Mavritaniya pavil'oni» nomi bilan mashhur boʻlgan gul doʻkoni olib tashlandi.

1994-yilning 31-avgust kuni xiyobon Amir Temur nomiga oʻzgartirildi, uning markazida esa haykaltarosh Ilhom Jabborovning yangi haykali ochildi – Amir Temurning otdagi bronza haykali.

2009-yilning noyabrida juda katta, uzoq yillik chinor daraxtlaridan iborat boʻlgan bogʻ deyarli butunlay kesib tashlandi. Aynan shu bogʻ yuz yildan ortiq vaqt davomida xiyobonda hattoki eng jazirama issiq ob-havoda ham salqinlikni keltirib chiqarardi va xiyobonning eng asosiy oʻziga xos jihatlaridan biri edi. “Skverdagi” chinorlarni kesib tashlash shahar ma'muriyatining soʻnggi yillardagi eng shov-shuvli va muhokamalarga sabab boʻlgan qaroriga aylandi. Hozirga qadar koʻpchilik toshkentliklar shahar markazining yangi qiyofasini qabul qila olmayapti hamda uning tarixini xiyobonni “yoʻq qilgungacha” va “undan keyingi” davrga boʻlishmoqda.

Nomlanishi:

1882 — Konstantin xiyoboni

1913 — Kaufman xiyoboni

1918 — Mariya Spiridonova nomidagi xiyobon

1918 — Inqilob xiyoboni

1991 — Markaziy xiyobon

1994 — Amir Temur xiyoboni

Haykallar:

1889 — Kaufman qabri

1913 — Oʻrta Osiyoni zabt etgan qoʻshinlar haykali

1918 — inqilob kurashchilari haykali, bayroq va zambaraklar

1918 — «Ozod etilgan mehnat» monumenti, oʻroq va bolgʻa

1927 — «Oktabr' – jahon inqilobi mash'ali. 1917 — 1927» gumbazli kolonna

1930 — Lenin va «Besh yillikka 4 yilda!» haykali

1930 — sobiq haykalning granitli asosi

1935 — yoʻlning qatnov qismi

1948 — Stalin haykali

1961 — kommunizm Dasturi sharafigʻa bagʻishlangan yodgorlik, «Ruscha-oʻzbekcha lugʻat»

1968 — Karl Marks haykali

1994 — Amir Temur haykali


Manba: www.kommersant.uz

      www.kun.uz
  1. www.Kommersant.uz