Afyun

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Afyun lolazori, Myanma.

Afyun (aslida yun. abijum – mudra-tuvchi, uxlatuvchi), opiy, "qora dori"–1) koʻknorning xomroq koʻsagini tilib qoʻyganda undan oqib chiqib, havoda qorayib qotgan, sutsimon shira. Tar-kibida morfin, papaverin, kodein, te-bain, narkotin va 20 ga yaqin boshqa al-kaloidlar bor. Dam-badam qabul qilib turilsa, boshqa narkotiklar kabi unga oʻrganib qolish mumkin. Bu hayot uchun xavfli. A. preparatlari tibbiyotda ogʻriqsizlantiruvchi dori sifatida ish-latiladi. U asosan tarkibidagi morfin bilan ta’sir etadi.A. qadimdan ma’lum. Bardi (papirus) ga yozilgan qad. Misr yozuvlarida (mil. av. 1552-yil) dori sifatida tavsiya etilgan. Teofrast (mil. av. 3-asr), Di-oskoridus-Diskuridis (mil. av. 77 yil) ham oʻz asarlarida A. dori ekanligini aytib oʻtishgan. A. dastlab dori sifatida Kichik Osiyoning janubi-sharqida, Yevro-pada ishlatilgan va "opiy" deb atalgan. Yunonlardan arablar va Yaqin Sharqdagi boshqa xalqparga "afyun" shaklida kirgan (oʻzbeklar "qora dori" ham deyishadi). Abu Bakr ar-Roziy, Abu Ali ibn Sino, Ibn Baytor, Dovuvdi Antokiylarning asarlarida ham A.ning tibbiy nafi, ishlatilish usullari bayon etilgan. Xitoyda A.ni tutatib chekish rasm boʻlgan. Bu odat keyinchalik Hindiston va Eronga ham oʻtgan. A. kuchli narkotik 803boʻlganligi uchun hamma mamlakatlarda, jumladan Oʻzbekistonda ham uni iste’-mol qilish taqiqlangan. A.ni ishlab chiqarish va sotish bilan shugʻullangan kishilar jino-iy javobgarlikka tortiladi; 2) ba’zan zahar, ogʻu ma’nosida ishlatiladigan soʻz.[1]

Afyun lolaqizgʻaldoq (papaver somniferum) sharbatini quritib olinadigan kuchli giyohvanddir. Morfin alkaloidlari koʻp boʻlganligi uchun tibbiyotda ogʻriqsizlantiruvchi dori sifatida qoʻllanar edi; biroq bangilikni keltirib chiqarishi tufayli hozirda deyarli qoʻllanmaydi.

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Afyun haqida eslab oʻtuvchi ilk manbalar mil. avv. 500 yillarga oiddir (Mesopotamiya). Qadimgi Yunonistonda ham ma’lum boʻlgan, jumladan Buqrot afyunning ogʻriqsizlantiruvchi xususiyati borligini e’tirof etgan. Yevropada afyunxoʻrlik XIX asrda avjiga chiqqan.

Ishlab chiqarilishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bugungi kunda afyun Tayland, Laos, Birma hamda Afgʻonistonda oʻstiriladi. Afyun hosili borasida Afgʻoniston birinchi oʻrinda turibdi.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil