Alkaloidlar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Alkaloidlar – o‘simliklarda, kamdan-kam hollarda hayvonot organizmida uchraydigan va asos xossasiga ega bo‘lgan azotli organik birikmalar. Shular jumlasidan morfinni birinchi marta (1806) nemis aptekari Sertyurner ko‘knori shirasi (afyun)dan ajratib oddi. Shundan keyin olimlar o‘simliklar ta-nasida neytral va kislota xossasiga ega bo‘lgan kimyoviy birikmalargina emas, balki asos xossasiga ega bo‘lgan moddalar ham mavjud degan xulosaga keldilar. 19-asrda strixnin, xinin, kofein, atro-pin, efedrin va boshqa ajratib olindi. 20-asrning 60-yillarda 1000 dan ziyod tabiiy va sun’iy yo‘l bilan olingan A. ma’lum edi. A. o‘simliklar hayotini boshqarib turadigan faol moddalardir. Aksariyat A. rangsiz kristall moddalar bo‘lib, kimyo-viy tabiatiga ko‘ra halqasida azot atomlari bo‘lgan geterotsiklik birikmalar hisoblanadi. Oddiy A. tarkibida 10 ga yaqin, murakkablarida 50 dan ziyod ugle-rod atomlari buladi. A. sulfat, xlorid, salitsilat, oksalat va boshqa kislotalar bilan kristall tuzlar hosil qiladi; bu jara-yondan ularni tozalash va olishda foyda-laniladi. A.ga ishqoriy xossa beradigan element azotdir. A. sohasida O‘zbekiston olimlaridan akademiklar S. Yu. Yunusov va O. S. Sodiqovning o‘z shogirdlari bilan bu soxdda qilgan ishlari ancha salmoqlidir. S. Yu. Yunusov kashf etgan qonuniyatga ko‘ra, A. erta bahorda o‘simlikning yer usti qismlariga, kuz faslida bir yillik o‘simliklarning urug‘iga, ko‘p yillik o‘simliklarning esa piyozi, ildizi va urug‘iga miqdor jihatidan eng ko‘p yig‘iladi. 1943–93 yillarda O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi O‘simlik moddalari kimyosi institutida S. Yu. Yunusov rahbarligida 29 oila-345ga mansub 266 o‘simlik turi o‘rganilib, ulardan 913 alkaloid ajratib olindi. Turli guruhlarga kiruvchi 518 yangi al-kaloidning tuzilishi aniqlandi. Si-tizin, galantamin, likorin kabi prepa-ratlarning ishlab chiqarish texnologiyasi ko‘rsatib berildi, xolinesterazaga qarshi dezok-sipeganin gidroxlorid preparati Toshkent kimyo farmatsevtika zavodida ishlab chiqarila boshlandi. Aritmiyaga qarshi diterpin alkaloidi asosida prepa-ratlar olishning yangi yo‘nalishlari ochildi. Bu preparatlardan allapinin tibbiyot amaliyotida qo‘llana boshladi. Tibbiyot-biologiya tadqiqotlari uchun bir qator bioreaktiv preparatlar (bi-bikulin, akonitin, geliotrin, imperi-alin) olishga muvaffaq bo‘lindi. Ayni vaqnda yana bir yangi yo‘nalish – zaharli zamburug‘lardan alkaloidlar ajratib olish ustida tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Tibbiyotda turli kasalliklarni davolashda yuzdan ortiq A. (mor-fin, kodein, kofein, efedrin, strixnin, kolhamin, atropin, kokain, galantamin, sitizin va q.k.) qullanilmoqda. A.ning ba’zilari (mas, anabazin va nikotin sulfat) qishloq xoʻjaligida insektitsid sifatida ishlatiladi. Kashandalik va bangilikning "sababchisi" ham A.dir. Tarkibida A. bo‘lgan begona o‘simliklarning ba’-zilari (mas, kukmaraz va kampirchopon) g‘alla ekinlari orasida o‘sadi, don bu o‘simliklar urug‘idan tozalanmay iste’-mol qilinsa, odam va hayvonlar og‘ir kasalliklarga chalinishi mumkin.Ad:. Orexov A. P., Ximiya alkaloidov, M., 1955; Itogi issledovaniya alkaloi-donosnix rasteniy, T., 1993.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil