Yetti yillik urush

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Yetti yillik urush
Kunersdorff.jpg
A. E. Kotsebu. «Kunersdorf jangi» (1848)
Sanalar 1756—1763
Urush yeri Yevropa, Afrika, Hindiston, Shimoliy Amerika, Vest Indiya, Filippin, Janubiy Amerika
Natija Prussiyaning buyuk davlatga aylanishi; Angliyaning Fransiyadan Kanada, Sharqiy Luiziana koloniyalarini, Dominika, Sent Vinsent, Grenada, Tobago, Senegal orollarini, Hindistondagi barcha savdo faktoriyalarini va Ispaniyadan G`arbiy Luizianani tortib olib, yetakchi kolonial davlatga aylanishi
Tomonlar
Flag of the Kingdom of Prussia (1750-1801).svg Prussiya qirolligi

Union flag 1606 (Kings Colors).svg Britaniya imperiyasi
Flag of Hanover 1837-1866.svg Braunshveyg-Lyuneburg
Flag Portugal (1707).svg Portugaliya qirolligi
Flag of Hesse.svg Gessen-Kassel knyazligi
Flag of the Iroquois Confederacy.svg Irokez qabilalari konfederatsiyasi
Flag of Russia.svg Rossiya imperiyasi (1762)
Flag of the Mughal Empire.svg Bengaliya subasi

Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg Muqaddas Rim imperiyasi

Pavillon royal de France.svg Fransiya
Flag of Russia.svg Rossiya imperiyasi (1757—1761)[1]
Sweden-Flag-1562.svg Shvetsiya qirolligi
Bandera de España 1760-1785.svg Ispaniya imperiyasi
Flag of Electoral Saxony.svg Saksoniya kurfyurstligi
Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1816).svg Neapol qirolligi
Flag of the Kingdom of Sardinia.svg Sardiniya qirolligi

Qoʻmondonlar
Flag of the Kingdom of Prussia (1750-1801).svg Fridrix II

Flag of the Kingdom of Prussia (1750-1801).svg F. V. Zeydlits
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Georg II
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Georg III
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Robert Klayv
Union flag 1606 (Kings Colors).svg Jeffri Amherst
Flag of Hanover 1837-1866.svg Ferdinand Braunshveyg
Flag of the Mughal Empire.svg Siroj ud-Davla
Flag Portugal (1707).svg Joze I

Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg Graf Daun

Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg Graf Lassi
Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg Karl Aleksandr
Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg Ernst Gideon Laudon
Pavillon royal de France.svg Lyudovik XV
Pavillon royal de France.svg Lui Jozef de Monkalm
Flag of Russia.svg Yelizaveta Petrovna
Flag of Russia.svg P. S. Saltikov
Bandera de España 1760-1785.svg Karl III
Flag of Electoral Saxony.svg Avgust III

Kuchlar
Bir necha yuz ming kishi (pastroqqa qarang) Bir necha yuz ming kishi (pastroqqa qarang)
Qurbonlar
pastroqqa qarang pastroqqa qarang

Yetti yillik urush (1756—1763) — XVIII-asrning katta voqeasi, Yangi davrning eng katta urushi. Yetti yillik urush harakatlari Yevropa va okean ortida: Shimoliy Amerikada, Vest Indiyada, Hindistonda, Filippinda olib borilgan. Urushda oʻsha paytdagi Yevropaning barcha buyuk davlatlari, oʻrtac va kichik davlatlar, bir qancha hindular qabilalari qatnashgan. Uinston Cherchill tomonidan urush „Birinchi Jahon urushi“ deb atagan.[2] Urushni kolonial (Britaniya imperiyasi, Fransiya va Ispaniyaning kolonial maqsadlari toʻqnashganligi sababli), birinchi okop (urushda koʻplab redutlar, okoplarning ishlatilganligi sababli) va birinchi artilleriya (artilleriya katta miqdorda ishlatilganligi sababli) urushi deb ham atashadi.

Yevropadagi Avstriya va Prussiya qirolligi oʻrtasida asosiy raqobatga Avstriya tomonidan oldingi Sileziya urushlarida yoʻqotilgan Sileziya sababchi boʻlgan. Shu sababli bu urushni Uchinchi Sileziya urushi deb ham atashadi. Shved tarixchiligida urush Pomeraniya urushi (Andoza:Lang-sv), Kanadada Bosqinchilik urushi (ingl. The War of the Conquest) va Hindistonda Uchinchi Karnat urushi (ingl. The Third Carnatic War) deb nomlanadi. Shimoliy Amerikadagi urush harakatlarini Fransuz-hindu urushi deb atashadi.

Urushga „yetti yillik“ degan nomni XVIII-asrning 80-yillarida olgan, u paytgacha urushni „yaqinda boʻlgan urush“ deb atashgan.

YeTTI YILLIK URUSh (1756-63) — Avstriya, Fransiya, Rossiya, Ispaniya, Saksoniya va Shvesiya b-n Prussiya, Buyuk Britaniya, Portugaliya oʻrtasida boʻlgan urush. Angliya va Fransiyaning oʻzga hududlar uchun kurashi hamda Prussiya siyosiy manfaatlarining Avstriya, Fransiya va Rossiya manfaatlari b-n toʻqnashuvi tufayli kelib chiqqan. 1761-y.da Prussiya halokat yoqasida edi, ammo yangi rus imperatori Pyotr III u b-n sulh uzgan (1762) (Yekaterina II uni bekor qilgan, birok, urushni davom ettirmagan). Shiddatli kurashlar mustamlakalarda va dengizda ham sodir boʻlgan. Prussiya Gubertusburg sulhi (1763) ga asosan, Saksoniya b-n Sileziyani oʻziga qoʻshib olgan. Parij tinchlik bitimi (1763) ga asosan, Fransiyadan Buyuk Britaniyaga Kanada, Sharqiy Luiziana, fransuzlarning Hindistondagi mulklarining koʻp qismi oʻtgan. Ye.y.u.ning asosiy natijasi — Buyuk Britaniyaning Fransiya ustidan mustamlaka va savdo sohasidagi kurashda qozongan gʻalabasi boʻlgan.

Urush sabablari[tahrir]

1756-yilda Yevropaning kurashayotgan ittifoqlari

Yetti yillik urush eʼlon qilinmasidanoq Yevropada emas, balki okean ortida boshlangan. 1754—1755-yillarda Shimoliy Amerikadagi anglo-fransuz kolonial raqobati ingliz va fransuz kolonistlari oʻrtasidagi chegara toʻqnashuvlariga olib keldi. 1755-yilning yozida toʻqnashuvlar ochiq urush harakatlariga (qarang Fransuz-hindu urushi) aylanib ketdi. Unda ittifoqchi hindular bilan birga doimiy harbiy boʻlinmalar qatnasha boshlashdi. 1756-yilda Buyuk Britaniya Fransiyaga qarshi rasmiy tarzda urush ochdi.

Ittifoqlar oʻzgarishi[tahrir]

Asosiy maqola: Diplomatik inqilob.
Yetti yillik urush qatnashchilari. Koʻk rangda: ingliz-pruss ittifoqi. Yashil rangda: antipruss ittifoqi

Bu urush Yevropadagi tashqi-siyosiy ittifoqlar tizimini buzib, koʻplab Yevropa davlatlarini oʻz tashqi ittifoqlarini oʻzgartirishga majbur qildi. Avstriya va Fransiya oʻrtasidagi qitʼada yetakchi boʻlish uchun doimiy raqobat uchinchi kuch: Prussiya paydo boʻlishi boʻlishi bilan pasaya boshladi. Prussiyada hokimiyat tepasiga 1740-yilda Fridrix II kelishi bilan Prussiya Yevropa siyosatida yetakchi boʻlishga harakat qila boshladi. Fridrix Sileziya urushlarida gʻalaba qozonib Avstriyaning eng boy viloyatlaridan biri Sileziyani tortib oldi. Bu gʻalaba natijasida Prussiya hududi 118,9 ming km²dan 194,8 km²ga kengayib, aholisi 2 240 000 mingdan 5 430 000ga yetdi. Tabiiyki, Avstriya Sileziya yoʻqotilishiga shunday qarab tura olmasdi.

Fransiyaga qarshi urush ochgan Buyuk Britaniya 1756-yilda Prussiya bilan ittifoq tuzdi. Bu ittifoq ingliz qirolining qitʼada mulki boʻlgan Gannoverni Fransiyadan himoya qilish uchun tuzildi. Fridrix Avstriya bilan urushni muqarrar deb bilganligi va oʻz resurslari cheklanganligi bilganligi sababli „ingliz oltini“ni tanladi. U shuningdek, bu bilan Britaniya taʼsiri kuchli boʻlgan Rossiyani urushga aralashtirmaslik uchun harakat qildi. Britaniyaning Rossiyaga taʼsirini juda yuqori baholab yuborgan Fridrix oʻzining ingliz-pruss ittifoqi bilan Fransiyaning jahli chiqishini oʻylamadi. Natijada Fridrix qitʼadagi eng kuchli uch davlat ittifoqiga qarshi kurashishga majbur boʻldi. Bu ittifoqni u „uch xotin ittifoqi“ deb atagan ([[Mariya Tereziya), Yelizaveta Petrovna va madam Pompadur). Dushmanlarini shunday deb mazah qilgan Fridrix oʻz kuchlariga judayam ishonmagan: oʻzining askarlari soni kam boʻlgan, piyoda qoʻshinlari kuchsiz boʻlgan itifoqchi Angliya puldan boshqa hech narsani Prussiyaga bera olmasdi.

Ingliz-pruss ittifoqi tuzilishi Avstriyani oʻzining raqibi Fransiya bilan birlashtirishga majbur boʻldi. Sileziya urushlarida Prussiyani qoʻllab-quvvatlab, Avstriya kuchini sindirish uchun oʻz qoʻlidagi oʻyinchoq qilmoqchi boʻlgan Fransiya uchun Prussiya dushmanga aylandi. Yangi tashqi-siyosat muallifi oʻsha paytlardagi mashhur Avstriya diplomati graf Kaunits boʻldi. Fransiya va Avstriya oʻrtasida Versalda ittifoq tuzildi. 1756-yilda bu ittifoqga Rossiya ham qoʻshildi.

Prussiyaning kuchayishi Rossiya tomonidan uning gʻarbiy chegaralariga xavf tugʻilishi deb qabul qilindi. Avstriya bilan yaqin aloqalar, 1746-yilda imzolangan ittifoq bitimi boʻlajak urushda Rossiya kimning tarafdori boʻlishini aniqlashtirib qoʻygandi. Anʼanaviy yaqin aloqalar Angliya bilan ham mavjud edi. Shunisi qiziqki urush boshlanmasidanoq Prussiya bilan diplomatik aloqalarni uzgan Rossiya butun urushda davomida Angliya bilan diplomatik aloqalarni uzmaydi.

Na Avstriya, na Fransiya va na Rossiya Prussiyani yoʻq qilishni xohlamasdi, lekin, ularning maqsadi Prussiyani Sileziya urushlarigacha boʻlgan chegaralarga qaytarish edi. Shunday qilib, ittifoqchilarning maqsadi Avstriya vorisligi uchun urushda vayron qilingan qitʼadagi eski siyosiy munosabatlarni tiklash edi. Umumiy dushmanga qarshi birlashgan bu uch davlat oʻzlarining anʼanaviy tushunmovchiliklarini esdan chiqarmadilar. Prussiyaning urushda butunlay magʻlub boʻlmasligiga ham raqiblar orasidagi dushmanlik va kelishmovchiliklar sabab boʻldi.

Bu urushni David va „Goliaf“ oʻrtasidagi kurash deb ham atashgan. Fridrix IIning 200 000 askari va yollanma 50 000 Gannover askarlariga dushmanning 419 000 askari bor edi. Shu urushdan soʻng Fridrix „Buyuk“ degan nom oldi.

Urushning Yevropa teatri[tahrir]

Asosiy maqola: Yetti yillik urushning Yevropa teatri.

1756-yil: Saksoniyaga hujum[tahrir]

1756-yilda Yevropadagi urush harakatlari

1756-yilda tomonlar kuchlari

Davlat Askarlar soni
Prussiya 200 000
Gannover 50 000
Angliya 90 000
Jami 340 000
Rossiya 333 000
Avstriya 200 000
Fransiya 200 000
Ispaniya 25 000
Jami 758 000
Hammasi 1 098 000

Dushmanlari oʻz askarlarini toʻplamasidanoq Fridrix II 1756-yil 29-avgustda Avstriya chegaradoshi Saksoniyaga toʻsatdan bostirib kirib, Saksoniyani egalladi va urush harakatlarini boshladi. 1756-yil 11-sentabrda Yelizaveta Petrovna Prussiyaga qarshi urush eʼlon qildi. 9-sentabrda prusslar Pirnada turgan sakson armiyasini oʻrab olishdi. 1-oktabrda saksonlarga yordamga kelayotgan feldmarshal Broun boshchiligidagi 33,5 ming kishilik Avstriya armiya Lobozitsda magʻlub etildi. Qiyin ahvolda qolgan 18 000 kishilik Saksoniya armiyasi 16-oktabrda taslim boʻldi. Asir qilib olingan sakson askarlari majburan Prussiya armiyasiga oʻtkazildi. Keyinroq ular dushman tarafga oʻtib ketishlari orqali Fridrixga „rahmat aytishadi“.

tasvir:Seven years war.gif|left|thumb|300 px|Yetti yillik urush Yevropada]]

Yarimta armiya korpusiga teng armiyasi boʻlgan va Polshadagi doimiy muammolarga uchrab yuradigan (sakson kurfyursti Polsha qiroli ham edi) Saksoniya Prussiyaga umuman xavf tugʻdirmasligi aniq edi. Fridrixga Saksoniyaga qarshi agressiyasiga quyidagilar sababchi boʻldi:

  • Saksoniyani Avstriyaga tegishli Bogemiya va Moraviyaga bostirib kirish uchun qulay baza sifatida ishlatish;
  • urushni dushman hududiga oʻtkazish orqali urushga pul toʻlamaslik;
  • boy Saksoniyaning resurslarini oʻz foydasiga ishlatish. Bu maqsadini Fridrix shu darajada yaxshi uddalaganki, baʼzi saksoniyaliklar haligacha Berlin va Brandenburglilarni yoqtirishmaydi.

1757-yil: Kolin, Rosbah va Leytendagi janglar, Rossiya urush harakatlarini boshlaydi[tahrir]

1757-yilda tomonlar kuchlari

Davlat Askarlar soni
Prussiya 152 000
Gannover 45 000
Saksoniya[3] 20 000
Jami 217 000
Rossiya 104 000
Avstriya 174 000
Germaniya imperiya ittifoqi[4] 30 000
Shvetsiya 22 000
Fransiya 134 000
Jami 464 000
Hammasi 681 000

[5]

Manbalar[tahrir]

  1. 1757—1761-yillarda Rossiya antipruss ittifoqi tomonida urushgan, 1762-yildan esa Prussiya tomonida. 1762-yilning o`zidayoq Rossiya urushdan chiqdi.
  2. Bowen, HV (1998). War and British Society 1688—1815. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 7. ISBN 0-521-57645-8.
  3. 1756-yil 15-oktabrda sakson armiyasi pruss armiyasiga qoʻshib olindi.
  4. 1757-yilda Fridrix IIga urush ochgan kichik nemis davlatlari ittifoqi.
  5. V. V. Poxlyobkin Rus, Rossiya va SSRIning 1000 yillik tashqi siyosati. M.: „Xalqaro aloqalar“, 1995., str. 537

Shuningdek[tahrir]

Adabiyot[tahrir]

Havolalar[tahrir]