Muhammad Ali Ahmedov

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Oʻzbek Adabiyoti

Milodiy VII asrgacha
VIII-XIII asrlar (Qadimgi)

XIV-XV asrlar (Temuriylar davri)
XVI-XIX asrlar (Mumtoz)

XIX-XX asrlar (Milliy uygʻonish)
1905-30 yillar (Jadid davri)
1930-80 yillar (Sovet davri)
1990 yillaridan keyin (Mustaqillik)

Oʻzbekiston Yozuvchilar Uyushmasi

Muhammad Ali (Muhammad Ali Ahmedov) 1942 yil 1-martda Andijonning Boʻz tumanida tugʻlgan. U shoir, yozuvchi, olim, tarjimon, pedagog va jamoat arbobi. Filologiya fanlari nomzodi (1992). Bekoboddagi oʻrta maktabni (1959), Moskvadagi Gorkiy nomidagi adabiyot institutini (1966) tamomlagan. Qisqa muddat Andijon va Fargʻona viloyatlari maktablarida oʻqituvchilik qilgan (1962-1963). Adabiyot va sanʼat nashriyotida muharrir, boʻlim mudiri, bosh muharrir (1967-1985), O'zbekiston Televideniyesida bosh muharrir (1985-1988), O'zbekiston yozuvchilar uyushmasida Tarjima markazi raisi (1989-1993), Toshkent Davlat Universitetida Etika va Estetika kafedrasi mudiri, professor (1993—1996), G'afur G'ulom nashriyotida o'zbek adabiyoti bo'limi boshlig'i (1997-1999), Xalqaro Oltin Meros xayriya jamgʻarmasi boshqaruvi raisi (1999—2003) boʻlib faoliyat koʻrsatgan. 2003 yildan u xalqaro Amir Temur xayriya jamgʻarmasi boshqaruvi raisi bo'lib ishlagan (2003-2013).

2013 yil 15-fevraldan O'zbekiston yozvuchilar uyushmasi raisi lavozimida ishlamoqda. Muhammad Ali o'n uch yil davomida AQSHning Washington Universitetida oʻzbek tili va adabiyotidan saboqlar bergan (1992—2005).

Muhammad Ali nazmda, nasrda, publisistikada koʻplab asarlar ijod etgan. Soʻnggi 35 yil davomida 20 ta sheʼriy toʻplami oʻzbek, rus, qozoq, qoraqalpoq tillarida chop etildi. Uning "Boqiy dunyo"(1979) sheʼriy romani adib ijodida muhim oʻrinni eqallaydi. Asar o'zbek xalqining chor mustamlakasiga qarshi ko'tarilgan Andijon (Dukchi Eshon) va Jizzax qo'zg'olonlari tarixiga bag'ishlangan. Unda mustamlaka davrida o'zbek adabiyotida Dukchi Eshon obrazi birinchi marta jasorat bilan yoritib berilgan. She'riy roman rus tiliga tarjima etilib 1984 yilda Toshkentda bosib chiqarildi (tarjimon Marina Kudimova). Ruscha tarjima mashhur shoir Yevgeniy Yevtushenkoning ijobiy taqrizi bilan nashr qilingan edi.

Muhammad Ali ijodida Amir Temur davri va shaxsini yoritish asosiy o'rinlardan birini egallaydi. Adib ijodining dastlabki yillaridanoq bu mavzu tazyiq etilganiga qaramay, u Amir Temur haqida she'rlar yozdi, keyinchalik maktab darsligiga kiritilgan "Gumbazdagi nur" (1967) dostonini yaratdi, romanlar, maqola va esselarni e'lon qildi. Umuman olganda, o'zbek adabiyotida sohibqiron Amir Temur siymosining yaratilishi uni o'quvchi suygan obraz sifatida ifoda etilishida Muhammad Alining xizmatlari beqiyosdir. "Sarbadorlar" roman dilogiyasida (1989) mustamlaka davrida o'zbek adabiyotida birinchi bo'lib nasrda Amir Temur siymosini tasvirlab berdi. Adib dadillik bilan "Ulug' saltanat" epopeyasini yaratishga kirishdi. 2003 yilda epopeyaning birinchi kitobi "Jahongir Mirzo" e'lon qilindi va 2008 yilda turk tiliga tarjima qilinib Istanbul, Turkiyada bosildi (tarjimon A. Yenis Turan). Keyin ikkinchi kitob "Umarshayx Mirzo" (2006) nashr etildi. Uchinchi kitob "Mironshoh Mirzo" romani esa 2010 yilda bosilib chiqdi. Nihoyat, 2013 yilda epopeyaning so'nggi romani "Shohrux Mirzo" yozib tugatildi va chop etildi. O'zbek adabiyotidagi birinchi roman-epopeya deb hisoblanadigan "Ulug' saltanat" epopeyasi ustida yigirma bir yil mehnat qilganini alohida ta'kidlash kerak.

Muhammad Ali 2005 yilda "Abadiy sog'inchlar" roman-xronikasini e'lon qildi. Asar ingliz tiliga tarjima etilib 2006 yilda Toshkentda nashr qilindi (tarjimon Dilbarxon Muhammad Ali qizi).

"Oʻz-oʻzingni anglab yet" (1988), "Haqiqatdan chekinma, tarix!" (1990), "Qafasdagi bulbullar" (1996), "Men koʻrgan Amerika" (2000) singari kitoblari Muhammad Ali publisistikasi haqida tasavvur hosil qiladi. Muhammad Ali tarjimonligi o'ziga xos. U qadimgi hind eposi "Ramayana"ni (1978), qoraqalpoq eposlari "Shahriyor", "Masposhsho"ni (1985), Robert Byorns, Bayron, Shiller, Adam Mitskevich, A. Pushkin, M. Lermontov, R. Tagor, Abay, Mahtumquli kabi shoirlarning ayrim asarlarini o'zbek tiliga tarjima qilgan.

Muhammad Ali Oʻzbekiston Yoshlar Ittifoqi (1976), Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti (1984), Xalqaro Yassaviy (1994) mukofotlari laureati bo'ldi.

Unga "Mehnat shuhrati" ordeni berildi (1999). Adib 2007 yilda "Ulug' saltanat" roman dilogiyasi uchun O'zbekiston Respublikasining Davlat mukofoti bilan taqdrilandi.

Muhammad Aliga 1992 yildayoq "Oʻzbekiston xalq yozuvchisi" unvoni berilgan edi.

Asarlari[tahrir]

  • Otalar yurti. She'rlar va doston. T: Adabiyot va sanat nashriyoti, 1970.
  • Oq nur. She'rlar va doston. T: Adabiyot va sanat nashriyoti, 1977.
  • Sen bir gulsan. She'rlar. T: Adabiyot va sanat nashriyoti, 1979.
  • Boqiy dunyo. She'riy roman. T: Adabiyot va sanat nashriyoti, 1981.
  • Sevsam sevilsam. She'rlar. T: Adabiyot va sanat nashriyoti, 1982.
  • Oshiq bo'lmay Haq diydorin ko'rsa bo'lmas. Esselar va maqolalar. T: O'zbekiston nashriyoti, 1992.
  • Sarbadorlar. Roman. T: Adabiyot va sanat nashriyoti, 1997.
  • Saylanma. T: Sharq nashriyoti, 1997.
  • Men ko'rgan Amerika. Esse va maqolalar. T: Sharq nashriyoti, 2000.
  • Ulug saltanat. Epopeya. 1-kitob. Jahongir Mirzo. T: Sharq, 2003.
  • Ulug saltanat. Epopeya. 2-kitob. Umarshayx Mirzo. T: Sharq, 2006.
  • Ulug saltanat. Epopeya. 3-kitob. Mironshox Mirzo. T: Sharq, 2010.
  • Tanlangan asarlar. 1-jild. Sarbadorlar. Roman-dilogiya. T: Sharq, 2011.
  • Tanlangan asarlar. 2-jild. Esselar, maqolalar, publisistika. T: Sharq, 2012.
  • Ulug' ajdodlardan meros shijoat. Esse. T: O'zbekiston, 2012.
  • Zamondoshim portretiga chizgilar. Ocherklar. T: Adib nashriyoti, 2012.
  • Ulug' saltanat. Epopeya. 4-kitob. Shohrux Mirzo. T: Sharq, 2013.

Manbalar[tahrir]