Esperanto

Esperanto bayrog‘i

Esperánto — eng keng tarqalgan sun’iy til (loyihaviy, deb ham ataladi; turli manbalarga ko‘ra hozirda dunyoda 2 milliondan 20 milliongacha esperantistlar yashaydi). Varshavalik okulist Lazar (Lyudvig) Markovich Zamenhof tomonidan 1887 yili o‘n yillik mehnat natijasi o‘laroq yaratilgan. Nashr qilingan birinchi kitobi «D-ro Esperanto. Lingvo internacia. Antaŭparolo kaj plena lernolibro» («Doktor Umidvor. Xalqaro til. Muqaddima va to‘liq darslik»), deb atalgan. Zamenhofning taxallusi — Esperanto — tez orada shu tilning nomiga aylandi.

Til

Esperanto har qanday ziyoli kishi uchun ikkinchi (ona tilidan so‘ng) til bo‘lib, universal xalqaro til bo‘lishi maqsadida yaratilgan (Istisno: bugungi kunda esperantoni o‘z ona tili, deb tan oluvchilar (denaskuloj) ham mavjud, ularning soni 200 dan 2 minggachadir). Esperanto tilini o‘rganish nisbatan osonligi hamda uning neytralligi, etnik emasligi tillararo to‘siqni bemalol yengib o‘tishga yordam qiladi.

Alifbo va talaffuz

Alifbo: A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, Ĝ, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z.

Har bir harfga bitta tovush mos keladi (fonetik xat). Xarf o‘qilishi uning so‘zdagi joylashishiga bog‘liq emas (xususan, so‘z oxiridagi jarangli undoshlar o‘qilmaydi).

Urg‘u doim oxirgidan oldingi bo‘g‘inga tushadi.

C (co) ts, deb talaffuz qilinadi: centro — markaz, sceno — sahna. Ĉ (ĉo) ch, deb talaffuz qilinadi: ĉefo — shef, boshliq; ĉokolado — shokolad. G (go) doim g, deb talaffuz qilinadi (ba’zi tillardagi kabi j emas): grupo — guruh, geografio — jo‘g‘rofiya. Ĝ (ĝo) j, deb talaffuz qilinadi: ĝardeno [jardéno] — bog‘, etaĝo [etájo] — qavat. H (ho) inglizchadagi h kabi bo‘g‘iq talaffuz qilinadi: horizonto — ufq. Ĥ (ĥo) o‘zbekchadagi x kabi talaffuz qilinadi: ĥameliono — buqalamun, ĥirurgo — jarroh, ĥolero — o‘lat. J (jo) — y,deb talaffuz qilinadi: jaguaro — yaguar, jam — allaqachon. Ĵ (ĵo) ruschadagi j kabi talaffuz qilinadi: ĵargono — jargon, ĵaluzo — rashk, ĵurnalisto — muxbir. Ŝ (ŝo) sh, deb talaffuz qilinadi: ŝi — u, ŝablono- shablon. Ŭ (ŭo) — inglizchadagi w kabi talaffuz qilinadi: paŭzo — pauza, Eŭropo — Yevropa.

Talaffuz namunasi ("Hazrat" duosi)

Lug‘at

So‘zlarning ko‘pchiligi roman-german tillaridagi so‘zlar bilan o‘zakdosh. Ba’zi so‘zlar slavyan tillaridan olingan. Ularning boshlang‘ich orfografiyasi esperanto tilida saqlanib qolmagan.

Grammatika

Esperanto grammatikasini istisnolarsiz 16 qoida ko‘rinishida tasniflash mumkin (birinchi darslikda aynan 16ta qoida yozilgan edi). Yozuv uchun lotin alifbosi asosidagi fonematik alifbo ishlatiladi.

Esperantistlar

Esperantistlar, ya’ni esperanto tilida gaplashuvchilar soni aniq emas. Lekin, shunisi aniqki, esperanto tili sun’iy tillar ichida eng omadlisidir. 2004 yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, Universala Esperanto-Asocio (Butunjahon Esperanto Assotsiatsiyasi) 114 ta mamlakatda o‘z a’zolariga ega, har yili o‘tkaziladigan Universala Kongreso (Butunjahon Esperantistlar Kongressi) esa 5 ming nafargacha ishtirokchi yig‘adi.

Havolalar

• Bepul esperanto kursi
• Борис Колкер. Учебник языка эсперанто. Основной курс
• (mul) Esperantomondo - Esperanto portalo kaj koresponda servo
• Esperanto tilidagi sahifa
• Esperantoning ingliz tilidan ustunligi

Bu maqola juda qisqa.
	Iltimos, maqolani kengaytiring.