Xuroson (tarixiy viloyat)

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Xuroson

Xuroson (fors. خراسان‎ / Xorâsân) — Eronning shimoli-sharqiy qismida joylashgan tarixiy viloyat. Xuroson atamasi Sososniylar davlati davrlaridan beri maʼlum.

Joylashuvi va hududlari[tahrir]

Xuroson Eronning shimoli-sharqiy va qisman sharqiy qismini egallagan. 2004-yilgacha Xuroson ustoni Eronning eng yirik ustoni edi, ammo 2004-yilning 29-sentabr kuni ushbu uston uchga boʻlindi. Hozirda ushbu hududlar 3 ta ustonga qarashli. Bular: Xurosoni Rizoviy, Shimoliy Xuroson va Janubiy Xuroson ustonlari.

Xuroson tarixiy viloyatiga shuningdek baʼzi tarixchilar va olimlar Afgʻonistonning shimoli-gʻarbiy, qisman shimoliy va gʻarbiy qismlarini, Turkmanistonning janubi-sharqiy va qisman janubiy qismlarini ham kiritishadi. Baʼzi tarixchi va olimlar ushbu hududga baʼzida butun janubiy Oʻrta Osiyoni ham kiritishadi. Agar Xuroson tarixiy viloyatiga janubiy Oʻrta Osiyo hududlari kiritilsa, Buyuk Xuroson deb ataluvchi tarixiy va madaniy viloyat nazarda tutiladi.

Yirik shaharlari[tahrir]

Xurosonning eng yirik shahri — Mashhaddir. Uning aholisi 2 million 700 ming kishidan ziyod boʻlib, Eron shaharlari orasida ikkinchi (Tehrondan keyin) oʻrindadir.

Parfiya podsholiginint markazi (mil. av. 250 — mil. 224). X. nomi sosoniylar davridan maʼlum. X. 3-a.dan 18-a. oʻrtalarigacha hozirgi Eronning shim.sharqiy qismi, Marv vohasi, hozirgi Turkmanistonning jan. qismi va Afgʻonistonning shim. va shim.gʻarbini oʻz ichiga olgan. Mashhad, Nishopur, Marv, Balx, Hirot, Tuye, Saraxs, Obivard, Niso, Sabzavor X.ning muhim shaharlari boʻlgan. 7-a. oʻrtalarida uni arablar egallagan. Arab xalifaligi tanazzulga uchragach, X. Tohiriylar, Safforiylar, Somoniylar, Gʻaznaviylar, Saljuqiylar, Xorazmshohlar, Hulokuiylar, Kurtlar davlati tarkibiga kirgan (9 — 14-a.lar). 8-a.dan 13-a.ning 20-yillarigacha X. Yaqin va Oʻrta Sharqda iqgisodiy jihatdan eng rivojlangan oʻlkalardan biri boʻlgan. U qoʻshni davlatlarga qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, mevalar, ipak, jun, moʻyna chiqargan. Shuningdek, X.da kumush, qoʻrgʻoshin, mis va temir rudalari, oltin, oltingugurt, toʻtiyo, margimush, marmar, malaxit va boshqa qazib chiqarilgan, toʻqimachilik avj olgan. 1220 va 1223 yillarda X.ga moʻgʻullar hujum qilib, vayron etgan; aholisining koʻpchiligi qirib tashlangan. Shundan keyin X. avvalgi mavqeiga chiqa olmagan. 14-a. oxirida Amir Temur X.ni oʻz davlatiga qoʻshib olgan, keyinchalik Shayboniylar, 1510 —1736 yillar Safaviylar davlatlariga tobe boʻlgan. Keyinchalik X.ning bir qismi (Hirot viloyati va Balx) Afgonistonga, bir qismi Eronga qoʻshilgan.