Kontent qismiga oʻtish

Uhud jangi

Vikipediya, erkin ensiklopediya
Uhud jangi
Misol
Muhammad va musulmon qo'shini Uhud jangida Siyer-i Nebi asari 1595-yil[1]
Urush davri
625-yil 23-mart (hijriy 3-yil shavvol oyining 7-kuni) shanba kuni
Jang ishtirokchilari:
Musulmon qo'shini:

Makkalik mushriklar:

Koordinatalar:
Uhud jangi is located in Saudi Arabia
Uhud jangi
Uhud jangi
class=notpageimage|
Uhud jangi bo'lgan hudud (Madina yaqinida)
24°30′N 39°37′E / 24.5°N 39.61°E / 24.5; 39.61

Uhud jangi (arabcha: غزوة أحد‎‎ (Uhud — Madina shahridagi yaqinidagi tepalik nomi) — 625 yil 23 martda Uhud tepaligida musulmonlarning makkaliklar bilan boʻlgan jangi. Badr jangida makkalik mushriklar magʻlubiyatga uchragach, musulmonlardan oʻch olmoqchi boʻlishgan.

Makkaliklar 3000 ga yaqin jangchidan iborat boʻlib, jumladan 200 ta otliq askar, 800 ta sovut kiygan jangchi, Muhammad (sav)ning esa, 700 ta piyoda askarlari boʻlib, shulardan 100 tasida sovut boʻlgan. Makkaliklar jang maydonida yaxshi mavqeni egallagan edi. Muhammad (sav) ham askarlarini kerakli joyga joylashtirib tepalik tomonini qoʻriklash uchun 50 ta kamonchini qoʻyib, ularga bu yerdan hech yerga siljimaslikni tayinlaganlar. Jang dastlabki paytda musulmonlar foydasiga hal boʻla boshladi. Ular ayni dushmanni taʼqib etadigan paytda gʻanimat (oʻlja) toʻplashga tushdilar. Kamonchilar ham oʻljasiz qolib ketmaslik niyatida oʻz turgan joylarini tashlab ketdi. Bundan foydalangan makkaliklarning Xolid ibn Valid boshchiligidagi otliq qoʻshini musulmonlar qoʻshini orqa tomoniga oʻtib hujum qildi. Bu jangda musulmonlar koʻp talafot koʻrdi: Muhammad (sav) qurshovda qolib, yaralanganlar, 70 dan ortiq kishi halok boʻlgan. Makkaliklar esa, 19 kishisini boy berdi. Musulmonlar bu jangda raqib ustidan yengilgina gʻalaba qozonamiz deb oʻylashgan edi. Musulmonlar muvaffaqiyatsizlikka uchraganligining sababi Qur’on oyatlarida bayon etilgan.

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Uhud jangining batafsil xaritasi

Muhammad o‘zining yangi dini – Islomni dastlab Makkada targ‘ib qila boshlagan, biroq u yerda mahalliy aholining butparastlik e’tiqodlariga ochiqdan-ochiq qarshi chiqa boshlagach, qarshilikka uchragan[a][2][b][3][4] Makkaliklar bilan ziddiyat kuchaygach, Muhammad Avs va Xazraj qabilalari bilan ularning o‘zaro nizolariga vositachilik qilish bo‘yicha muvaffaqiyatli muzokaralar olib borgach, o‘z tarafdorlarini Madinaga ko‘chirdi[5]. Francis Petersning fikricha, bu hujumlar yangi yerlarda dehqonchilik ko‘nikmalari va savdo kapitaliga ega bo‘lmagan musulmonlarning qashshoqligiga qarshi tezkor chora bo‘lgan [6]. Tariq Ramadan ham bu fikrga qo‘shiladi, biroq xususan Badr jangi Madinaga nisbatan dushmanligi ortib borayotgan makkaliklarga o‘z kuchini ko‘rsatish uchun boshlanganini qo‘shimcha qiladi [7] .

Ko‘p o‘tmay Muhammad G‘azodan Makkaga ketayotgan va ichida 50 000 dinorlik mol bo‘lgan 1000 ta tuyadan iborat yirik Quraysh savdo karvoni haqida xabar topdi va o‘z tarafdorlariga unga hujum qilishni buyurdi [8] . Karvonga boshchilik qilayotgan ehtiyotkor Abu Sufyon bu rejadan xabar topib, Makkaga yordam so‘rab chopar yubordi va karvon yo‘lini o‘zgartirdi. Shundan so‘ng yordamchi kuchlar Badrda qarorgoh tuzdilar va u yerda keyinchalik musulmonlar bilan uchrashdilar. Jang boshlanib, Muhammadning qo‘shini soni ko‘p bo‘lgan yordamchi kuchlarni mag‘lub etishga muvaffaq bo‘ldi[5].

Bu mag‘lubiyat qurayshiylar uchun katta zarba bo‘ldi. Ularning ko‘zga ko‘ringan va tajribali kishilari, jumladan Abu Jahl halok bo‘ldi, obro‘si to‘kildi. Ularning qadimgi qabilaviy dushmanlari, masalan, Havozin qabilasi ularga yana hujumni ko‘zlay boshladi. Muhammadning bu g‘alabasi esa barchaning e’tiborini unga qaratdi. U bu g‘alabani o‘z payg‘ambarligining dalili sifatida ishlatdi. Uning yurishlarini qo‘llab-quvvatlaydigan va qatnashadiganlar soni ko‘payib bordi [9].

Quraysh rahbarining vorisi etib saylangan Abu Sufyon qasos olishga qasamyod qildi. Bir necha oy o‘tgach, u 200 kishilik guruh bilan Madinaga keldi. U yerda Banu Nodir qabilasining rahbari bo‘lgan eski do‘sti bilan uchrashdi, u unga ziyofat berib, hudud haqida ayrim ma’lumotlar berdi, boshqa hech narsa qilmadi. Shundan so‘ng u va uning guruhi qasamyodini bajarish uchun ikkita uyni yoqib yuborib, ba’zi ekinzorlarni vayron qilib, Madinani tark etishdi[10]. Shundan so‘ng makkaliklar va musulmonlar o‘rtasida qo‘shimcha to‘qnashuvlar sodir bo‘ldi[9].

Bir necha oy o‘tgach, Abu Sufyon Badrda ko‘rilgan yo‘qotishlar uchun musulmonlardan qasos olish maqsadida 3000 dan ortiq kishidan iborat bostirib kirish qo‘shinini to‘pladi[11][12].

Jang

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Uhud - shahidlar qabristonidan ko‘rinishi Uhud togʻi

Makkaliklarning Madina tomon yurishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Uhud togʻi darasi – jarohatlanganidan keyin Muhammad dam olish uchun olib chiqilgan joy

Abu Sufyon 3000 kishilik qo‘shin boshchiligida Badr jangidagi mag‘lubiyat uchun o‘ch olish maqsadida Madina tomon yo‘l oldi. Qo‘shin musulmonlarni ochiq jang qilishga chorlash niyatida shaharning shimolidagi yaylovlarga o‘rnashdi[13][14]. 3000 nafar askarning 700 nafari zirxli kiyim bilan ta’minlangan edi[15]. Ilg‘or musulmon tarixchisi Ibn Isʼhoqning yozishicha, qo‘shin bilan birga ruhni ko‘tarish uchun Hind bint Utba kabi bir nechta makkalik ayollar ham kelgan edi[16].

Qurayshiylarning har qanday qamal urinishida duch kelishi mumkin bo‘lgan harbiy ta’minot qiyinchiliklarini yaxshi bilgan Muhammad dastlab Madinada qolib, uning istehkomlaridan foydalangan holda mudofaa qilishni niyat qilgan edi. Badr jangida qatnasha olmagan ko‘plab musulmonlar esa makkaliklarga qarshi ochiq jang qilishni ishtiyoq bilan so‘rashdi. Payg‘ambarga ba’zi sahobalari dastlabki strategiya to‘g‘riroq ekanini aytishdi. Oxir-oqibat Muhammad jang qilish uchun tashqariga chiqish talabiga rozi bo‘lib, sovutini kiydi[15].

Musulmonlarning Uhuddagi qarorgohi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Madinadagi Uhud togʻi va Sayyid Shuhado masjidi

Umumiy soni 1000 kishidan iborat uchta musulmon qo‘shini yig‘ildi. Muhammad jang oldidan qo‘shinni shaxsan ko‘zdan kechirib, Umar ibn al-Xattobning o‘g‘li Abdulloh ibn Umar kabi jang qilish uchun yoshlik qiladiganlarni ortga qaytardi. Butun armiyada atigi 100 kishigina zirhga ega edi, qolganlarida esa ziroh yo‘q edi[17].

Musulmonlar qo‘shini 624-yil 21-dekabr, juma kuni kechqurun Madinadan Uhud togʻi tomon shimolga yo‘l oldi. Ertalab tongda ular Uhud tepaligining pastki yonbag‘irlaridan joy oldilar. Jang boshlanishidan biroz oldin Banu Xazraj boshlig‘i Abdulloh ibn Ubay ibn Salul 300 kishilik tarafdorlari bilan birga Muhammadga bo‘lgan ko‘magini qaytarib olib, Madinaga qaytib ketdi. Buning sababi Ibn Ubayning Makkaliklarga qarshi chiqish rejasidan noroziligi bilan izohlanadi. Ibn Ubay va uning tarafdorlari bu qilmishi uchun keyinchalik Qur’onda qoralangan[18].

Ikki jamoa to‘qnashgan kundagi musibat Allohning izni bilan, mo‘minlarni aniqlash hamda munofiqlarni yuzaga chiqarish uchun edi. Ularga: «Kelinglar, Alloh yo‘lida jang qilinglar yoki (dushmanni shahardan) daf etinglar», deyilganida, ular: «Agar jang qilishni bilganimizda edi, albatta, sizlarga ergashgan bo‘lar edik», dedilar. O‘sha kuni ular imondan ko‘ra kufrga yaqinroq edilar. Ular tillarida dillarida bo‘lmagan narsani aytadilar. Alloh esa ular yashirayotgan narsalarni juda yaxshi biluvchidir. O‘zlari o‘tirib olib, o‘ldirilgan birodarlari haqida: «Agar bizga quloq solganlarida edi, o‘ldirilmas edilar», deydiganlarga: «Agar rostgo‘y bo‘lsangizlar, o‘zlaringizdan o‘limni burib yuboringlar-chi!» deb ayting[ 3:166–168 -The Clear Quran]

Hozirda soni 700 kishiga yetgan musulmonlar qo‘shini orqasini tog‘ bilan to‘sib, Madinaga qaragan holda Uhud etaklariga o‘rnashdi. Jangdan oldin Muhammad musulmonlar qarorgohining g‘arbiy qismidagi yaqin atrofdagi toshloq Al Romat tepaligiga 50 nafar kamonchini tayinlagan edi. Bu soni kam bo‘lgan musulmon armiyasining zaif qanotlarini himoya qilish uchun strategik qaror edi; tepaligidagi kamonchilar chap qanotni qo‘riqlashi, o‘ng qanot эса musulmonlar qarorgohining sharqiy qismida joylashgan Uhud tog‘i bilan himoyalanishi kerak edi. Musulmonlar qanotlarini himoya qilish makkaliklar armiyasining musulmonlar qarorgohini aylanib o‘tishiga yo‘l qo‘ymasligini, shuningdek, makkalik otliqlarning soni musulmon otliqlaridan 50 baravar ko‘p ekanini hisobga olib, ularning o‘ralib qolishining oldini olardi. Muhammad musulmon kamonchilariga o‘zi buyruq bermaguncha tepalikdagi o‘rinlarini tark etmaslikni qattiq tayinlab, shunday degandi:

«O‘qlar bilan otliqlarni bizdan uzoq tutinglar, jang foydamizga yoki ziyonimizga hal bo‘lishidan qat’i nazar, ular bizga orqa tomondan kelishiga yo‘l qo‘ymanglar; o‘z joyingizni qo‘riqlanglar, toki siz tomoningizdan bizga hujum qilib bo‘lmasin»[16]

Makkaliklarning chekinishi va qarshi hujumi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Uhud togʻida kamonchilar joylashgan tepalik

Makkaliklar armiyasi orqaga surildi va ularning otliq qo‘shinlarining musulmonlarning chap qanotiga qayta-qayta qilgan hujumlari kamonchilar tomonidan qaytarildi[19]. Dastlabki to‘qnashuvlarda g‘alaba qozongan musulmonlar Makkaliklar safini yorib o‘tdilar va g‘alaba muqarrardek ko‘rindi. Biroq Muhammadning o‘rinlaridan qo‘zg‘almaslik haqidagi qat’iy buyrug‘iga bo‘ysunmagan musulmon kamonchilarining asosiy qismi oldinga siljishga va Makka lagerini talon-toroj qilish uchun pastga yugurishi jang taqdirini o‘zgartirib yubordi va qanotni zaiflashtirdi[13][20].

Ana shu halokatli pallada Xolid ibn Valid boshchiligidagi makkalik otliqlar bu vaziyatdan foydalanib, Muhammadning buyrug‘iga bo‘ysunmagan hamda hamon tepalikda qolgan ozchilik musulmon kamonchilariga hujum qilishdi. Shundan so‘ng makkaliklar musulmonlarning qanoti va orqa tomoniga zarba berib, ularni egallashga muvaffaq bo‘ldilar. Tartibsizlik yuzaga kelib, ko‘plab musulmonlar halok bo‘ldilar[13][20]. Halok bo‘lganlarning eng mashhuri habashistonlik qul Jubayr ibn Mut’imning Vahshi ibn Harb laqibli quli tomonidan nayza bilan kutilmaganda o‘ldirilgan Muhammadning amakisi Hamza edi. Makkaliklarning qarshi hujumi kuchaygan bir paytda, Muhammad ham halok bo‘lgani haqida mish-mishlar tarqaldi. Biroq Muhammad faqat yuzidan toshdan jarohat olib, yaralangani ma’lum bo‘ldi. Bu og‘ir vaziyatda Muhammad bilan qolgan sahobalar haqida ma’lumotlar turlicha. Ya’qubiy musulmonlar chekinishga majbur bo‘lgach, Muhammad bilan birga Ali ibn Abu Tolib, Zubayr ibn Avvom va Talha ibn Ubaydulloh qolganini yozadi[21]. Al Voqidiy esa batafsilroq ma’lumot berib, muhojirunlardan yetti nafari va ansorlardan yetti nafari jami o‘n to‘rt nafar sahoba Muhammad bilan birga matonat bilan qolganini ta’kidlaydi[c]; shuningdek, sakkiz nafar sahoba o‘limgacha kurashishga qasamyod qilgani haqidagi alohida rivoyatni ham keltirib o‘tadi[d][22]

Qattiq qo‘l jangi ortidan musulmonlarning ko‘pchiligi qochib qutulib, Uhud yonbag‘irlarining yuqoriroq qismiga to‘planishdi. Muhammadning tirik ekanini eshitgan Umar ibn al-Xattob qo‘shinni tog‘ etagidagi o‘z pozitsiyasiga chaqirdi. Makkalik otliqlarning yuqori balandlikni egallashiga yo‘l qo‘ymaslik haqidagi Payg‘ambar ko‘rsatmasiga binoan Umar muvaffaqiyatli qarshi hujum uyushtirib, Xolid ibn Validning kuchlarini yonbag‘irdan siqib chiqardi va ularni chekinishga majbur qildi[23]. Bir guruh musulmonlar qurshovda qolib, Madinaga qaytishga harakat qildilar, ularning aksariyati o‘ldirildi. Makkaliklarning asosiy hujum kuchi bo‘lgan otliq qo‘shinlari musulmonlarni ta’qib qilish uchun Uhud yonbag‘irlariga chiqolmadi va jang to‘xtatildi. Hind bint Utba va uning hamrohlari musulmonlarning jasadlarini tahqirlab, quloq va burunlarini kesib, ulardan taqinchoqlar yasagani aytiladi. Hind bint Utba Hamzaning jasadini yorib, uning jigarini olib, keyin uni yeyishga harakat qilgani xabar qilingan[24]. Abu Sufyon Muhammadning sahobasi bilan qisqacha og‘zaki muloqotdan so‘ng, Ibn Ishoq bu suhbatni quyidagicha qayd etadi:

(Quraysh yetakchisi) Abu Sufyon ketmoqchi bo‘lib, tog‘ tepasiga chiqib baqirdi: «Sizlar ajoyib ish qildingizlar. Urushda g‘alaba navbatma-navbat bo‘ladi: bugungi kun Badr kunining evazidir. Ey Hubal, o‘z ustunligingni ko‘rsat», ya’ni o‘z diningizni oqlang. Elchi Umar ibn al-Xattobga yuqoriga chiqib javob berishni va quyidagilarni aytishni buyurdi: «Alloh eng oliy va buyukdir. Biz teng emasmiz: bizning o‘liklarimiz jannatda, siznikilar esa do‘zaxda». Bu javondan so‘ng Abu Sufyon Umarga: «Bu yerga, oldimga chiq», dedi. Elchi unga borib, Abu Sufyon nima qilmoqchiligini ko‘rishni buyurdi. U kelganda Abu Sufyon: «Alloh haqqi, aytchi Umar, biz Muhammadni o‘ldirdikmi?» dedi. Umar: «Alloh bilan qasamki, yo‘q, u hozir nima deyayotganingizni eshitib turibdi», deb javob berdi. Abu Sufyon: «Men seni Ibn Qami'aning so‘zidan ko‘ra rostgo‘yroq va ishonchliroq deb bilaman», dedi, bu bilan uning Muhammadni o‘ldirgani haqidagi da’vosiga ishora qildi.Abu Sufyon shundan so‘ng Madinaning yarador musulmonlariga qarshi qayta hujum qilish ustunligidan foydalanmasdan, Makkaga qaytishga qaror qildi[13][20].

Ba’zi olimlarning fikricha, bu jang musulmonlar uchun mag‘lubiyat bo‘lgan, chunki ular makkaliklarga qaraganda ko‘proq talofat ko‘rgan edilar. Islom ensiklopediyasida yozgan Chase F. Robinson «musulmonlar tushkunlikka soluvchi mag‘lubiyatga uchragani aniq» degan fikrni bildiradi[13]. William Montgomery Watt kabi boshqa olimlar esa bunga qo‘shilmaydilar va musulmonlar g‘alaba qozonmagan bo‘lsalar-da, makkaliklar Muhammad va uning tarafdorlarini yo‘q qilishdek strategik maqsadiga erisha olmaganini, makkaliklarning o‘z vaqtida chekinishi ularning zaifligidan dalolat berishini ta’kidlaydilar[25]. Bu jang keyinchalik Sosoniylar davlati va Vizantiya nazoratidagi Suriya zabt etish davrida islom ekspansiyasi davrida arab xalqlarining eng mashhur sarkardalaridan biriga aylangan Xolid ibn Validning harbiy boshqaruv mahorati va strategiyasi namoyon bo‘lgani bilan ham e’tiborga molikdir[26].

Keyingi to‘qnashuvlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Rahbarlik mavqei endi shubha ostiga qo‘yilmagan Abu Sufyon Madinaga yana yurish qilish uchun kuch to‘plash maqsadida atrofdagi koʻchmanchi qabilalar bilan ittifoq tuzishga kirishdi. Makkaliklarning qabilalarni Muhammadga qarshi gijgijlash muvaffaqiyati u va musulmonlar uchun ikki asosiy yo‘qotish bilan yakunlandi: birinchisida, musulmonlar guruhi Ma’un qabilasi boshlig‘i tomonidan taklif qilingan, biroq ular yaqinlashganda Banu Sulaym qabilasi tomonidan qirib tashlangan edi; ikkinchisida esa musulmonlar Islomni qabul qilmoqchi ekanini bildirgan qabilaga o‘qituvchilar yuborgan, biroq o‘qituvchilar o‘sha soxta musulmon qabila yo‘lboshchilari tomonidan pusiyaga boshlab borilib, o‘ldirilgan edi[27]. Ko‘p o‘tmay Muhammad yahudiy qabilasi bo‘lgan Banu Nodir unga nisbatan dushmanlik kayfiyatida ekaniga va uni o‘ldirishni reja qilayotganiga amin bo‘ldi. Banu Nodir o‘n besh kunlik qamaldan so‘ng Madinadan chiqarib yuborildi, ularning ba’zilari Haybar vohasiga, boshqalari Suriyaga ko‘chib o‘tdilar[28]. Abu Sufyon ittifoqdosh qabilalar bilan birgalikda Uhud voqealaridan ikki yil o‘tgach (627-yilda) Xandaq jangida Madinaga hujum qildi[25].

Islomiy birlamchi manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qur'on

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bu voqea islom olimi Safi al-Rahman al-Mubarakfuri fikricha, Qur’onning 8-suraning 36-oyatida, shuningdek, 3-suraning 122,167-oyatlarida zikr etilgan[29].

Musulmon mufassiri Ibn Kasirning o‘zining Tafsir ibn Kasir kitobida bu oyat haqidagi tafsiri quyidagicha:

Muhammad ibn Ishoq rivoyat qiladi: Az-Zuhriy, Muhammad ibn Yahyo ibn Hibbon, Osim ibn Umar ibn Qatoda va al-Husayn ibn Abdulrahmon ibn Amr ibn Said ibn Muozlar shunday dedilar: «Quraysh Badrda mag‘lubiyatga uchrab, Makka tomon qaytdi, Abu Sufyon esa karvonni o‘z holicha saqlab qoldi. O‘shanda Abdulloh ibn Abu Rabi’a, Ikrimah ibn Abu Jahl, Safvon ibn Umayya va Badrda otalari, o‘g‘illari yoki aka-ukalarini yo‘qotgan boshqa qurayshliklar Abu Sufyon ibn Harbning oldiga keldilar. Ular unga va karvonda mol-mulki bo‘lgan qurayshliklarga shunday dedilar: «Ey Quraysh jamoasi! Muhammad sizni g‘amga botirdi va orangizdagi boshliqlarni o‘ldirdi. Shu bois unga qarshi kurashishimiz uchun bu mol-mulkingiz bilan bizga yordam beringlar, shoyadki o‘chimizni olsak». Ular bunga rozi bo‘lishdi. Muhammad ibn Isʼhoq shunday dedi: «Ibn Abbosga ko‘ra bu oyat ular haqida nozil bo‘lgan:

(Albatta, kofirlar o‘z mollarini...) to (...ziyon ko‘ruvchilarning o‘zlaridir) degan joyigacha.

Mujohid, Said ibn Jubayr, Al-Hakam ibn Uyayna, Qatoda, As-Suddiy va Ibn Abza bu oyat Abu Sufyonning Allohning elchisiga qarshi kurashish uchun Uhudda sarflagan mablag‘i haqida nozil bo‘lganini aytishgan. Ad-Dahhok esa bu oyat Badr butparastlari haqida nozil bo‘lganini aytgan. Qanday bo‘lmasin, bu oyat nozil bo‘lishiga sabab bo‘lgan muayyan voqea bo‘lsa-da, uning hukmi umumiyidir. Alloh bu yerda kofirlar haqiqat yo‘lini to‘sish uchun o‘z mollarini sarflashlarini bayon qiladi. Biroq shuni qilish bilan ularning pullari sarflanib ketadi va oxir-oqibat bu ularga g‘am-g‘ussa manbaiga aylanadi, ularga hech qanday naf keltirmaydi. Ular Allohning nurini o‘chirmoqchi va o‘z so‘zlarini haqiqat so‘zidan ustun qo‘ymoqchi bo‘ladilar. Biroq kofirlar yomon ko‘rsa ham, Alloh O‘z nurini to‘la yuzaga chiqaradi. U O‘z diniga yordam beradi, O‘z So‘zini ustun qiladi va O‘z dini barcha dinlardan ustun keladi. Bu kofirlar bu hayotda totadigan sharmandalikdir; oxiratda esa ular o‘t azobini totadilar. Ulardan kim uzoq yashasa, o‘zini g‘amga botiradigan narsalarni ko‘zi bilan ko‘rib, qulog‘i bilan eshitadi. Ulardan o‘ldirilganlar yoki o‘lganlar abadiy sharmandalik va mangu azobga qaytariladilar».

— Ibn Kasirning Qur’on 8:36 tafsiri[30]

Biografik adabiyotlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bu voqea Ibn Isʼhoqning Muhammad tarjimai holida tilga olingan[30]. Voqealar haqidagi mavjud ma’lumotlarning aksariyati islomning dastlabki asrlarining siyra an’analaridan (biografik hikoyalar va harbiy yurishlar hujjatlari) olingan. Robinson ta’kidlaganidek, Muhammadning dastlabki tarjimai holchisi Ibn Isʼhoq matnida ko‘rsatilganidek, voqealarning umumiy ketma-ketligi ertaroq kelishuvga erishgan. Jang haqidagi ma’lumotlar asosan ishtirokchilarning avlodlaridan olingan. Robinsonning fikricha, asosiy hikoya va xronologiyaning ko‘p qismi yetarlicha haqiqiydir, garchi musulmonlar mag‘lubiyatining aniq ko‘lami kabi ayrim murakkab tafsilotlar shubhali yoki aniqlash qiyin bo‘lishi mumkin[31].

Musulmonlarning yo‘qotishlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ibn al-Asir Uhud jangida halok bo‘lgan 85 nafar musulmonning ismlarini keltiradi. Ulardan 75 nafari madinaliklar (Banu Xazrajdan 43 kishi va Banu Avsdan 32 kishi) va 10 nafari Makkadan kelgan muhojirlar edi. Qolaversa, Uhud shahidlaridan 46 nafari avvalgi Badr jangida ham qatnashgan edi. Ibn Ishoq tomonidan qayd etilgan Uhud shahidlari ro‘yxatiga quyidagi mashhur shaxslar kiradi[32]:

Harbiy san'atdagi ahamiyati

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Muhammad Uhud jang maydonini tanlash orqali o‘zining sarkardalik qobiliyatini ko‘rsatdi. U musulmonlarning ochiq maydonda jang qilish istagiga ko‘ra qaror qildi, biroq makkaliklarning harakatchanligi yuqori ekanini bilardi. U ochiq maydondagi to‘qnashuv piyoda askarlar qanotlarini qurshovda qolishiga olib kelishi va makkaliklarning harakatchanlik ustunligini neytrallashini tushungan edi.

Shuning uchun u orqasini Uhud tog‘i bilan ta’minlagan holda balandlikni egallashga qaror qildi, bu esa orqa tomondan har qanday hujumdan xavfsizlikni ta’minladi. Qolaversa, front liniyasi taxminan 800 to 900 yd (730 to 820 m)[33] ni tashkil etib, bir qanoti Aynayn tog‘iga, ikkinchi qanoti esa Uhud tog‘i daralariga tutashgan edi, shuning uchun harbiy tilda u ikki qanotni ham makkalik otliqlariga qarshi muvaffaqiyatli himoya qildi. Orqa tomondan hujum qilish mumkin bo‘lgan yagona yo‘l esa kamonchilarning joylashtirilishi bilan qo‘riqlangan edi.[34]

Zamonaviy madaniyatda

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Uhud jangi Mustafo Aqqodning 1976-yilda Muhammad alayhissalom hayotiga bag‘ishlangan «Muhammad – Allohning elchisi» filmida aks etgan ikkita asosiy jamdan biridir. Ikkinchi jang Badr jangidir.[35] Uhud jangi, shuningdek, rejissyor Richard Rich tomonidan 2002-yilda suratga olingan «Muhammad: Oxirgi Payg‘ambar» animatsion filmida[36] hamda 2012-yildagi «Umar» teleserialida tasvirlangan. Jang paytida Muhammad dam olgan Uhud tog‘idagi g‘or ba’zi salafiy olimlarning ziyoratchilar uni ruxsat etilmagan ziyoratgohga aylantirmasligi uchun uni yo‘q qilish haqidagi takliflaridan so‘ng ommaviy axborot vositalari e’tiborini tortdi, biroq mahalliy hokimiyat organlari oxir-oqibat bu chaqiruvlarni rad etib, aksincha hududni muhofazaga oldi.[37]

Yana qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Uhud jangi haqida Qur’onda

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Oli Imron surasi

  • 139. Kufrga qarshi kurashda (sustlashmangiz) va (Uhud jangidagi magʻlubiyat sababli) gʻamgin boʻlmangiz! Agar (haqiqiy) iymon egalari boʻlsangizlar, sizlar ustun boʻlguvchidirsizlar.
  • 140. Agar (bugun — Uhudda) sizlarga jarohat yetgan boʻlsa, (Badr jangida) u qavmga ham xuddi shunday jarohat yetgan. (Toki ibrat boʻlsin deb) va Alloh haqiqiy iymon keltirgan kishilarni bilishi hamda oralaringdan shahidlarni saralab olishi uchun bu kunlarni (yaʼni gʻalaba va magʻlubiyat kunlarini) odamlar orasida aylantirib turamiz. Alloh zolim kimsalarni sevmaydi.
  • 141. Va toki Alloh iymon keltirgan zotlarni (gunohlaridan) poklash va kofirlarni halok kilish uchun (bu kunlarni odamlar orasida aylantirib turadi).
  • 142. (Ey moʻminlar), yoki Alloh sizlarning ichingizdan kim haq yoʻlda kurashgan-u, kim sabr-toqat qilganini mutlaqo bilmay turib jannatga kiramiz, deb oʻyladingizmi?!
  • 143. Oʻlimga roʻbaru boʻlishingizdan ilgari uni orzu qilar edingiz. Mana endi (yaʼni Uhudda) uni koʻzingiz bilan koʻrib turibsiz.
  • 165. (Ey moʻminlar), agar sizlarga (Uhudda dushman tomonidan) bir musibat yetsa — holbuki, sizlar (Badr jangida) unga ikki barobar musibat yetkazgan edingiz — Bu balo qaydan keldi? — deysizmi?! (Ey Muhammad), ularga: „Bu musibat — magʻlubiyat oʻz qilmishlaringizdan“, deb ayting! Albatta Alloh hamma narsaga qodirdir.
  • 166-167. Ikki jamoat toʻqnashgan kuni sizlarga yetgan musibat Allohning izniirodasi bilan va haqiqiy moʻminlarni bilish uchun hamda nifoq yoʻliga kirgan kimsalarni aniqlash uchun boʻldi. Ularga: „Kelinglar, Alloh yoʻlida jang qilinglar yoki (hech boʻlmasa bizning sanogʻimizni koʻpaytirish bilan dushmanni) daf qilinglar“, deyilsa, „Agar jang boʻlishini aniq bilganimizda-ku sizlarning ortingizdan borgan boʻlar edik“, deyishadi. Oʻsha kuni ular iymondan koʻra kufrga yaqinroq edilar. Ular ogʻizda koʻngillarida boʻlmagan narsalarni gapirmoqdalar. Alloh esa ularning yashirgan sirlarini juda yaxshi bilguvchidir.
  • 168. (Ey Muhammad), oʻsha oʻzlari oʻtirib olib doʻstlari haqida: „Agar bizning gapimizga kirib (jang qilishdan bosh tortganlarida) oʻldirilmagan boʻlar edilar“, deydigan kimsalarga: „Agar aytgan gaplaringiz rost boʻlsa, oʻzlaringdan oʻlimni daf qilinglar-chi“, deb ayting!
  • 169-170. Alloh yoʻlidagi jangda oʻldirilgan zotlarni hargiz oʻliklar deb oʻylamang! Yoʻq, ular tiriklardir! U zotlar Alloh oʻz fazlu karami bilan bergan neʼmatlardan xushnud hollarida bahramand boʻlmoqdalar va hali ortlaridan yetib kelmagan birodarlariga hech qanday xavfu xatar yoʻqligi va gʻamgin boʻlmasliklari haqida xushxabar bermoqdalar.
  • 171-172. Ular Alloh tomonidan boʻlgan neʼmat va fazlu karam haqida hamda oʻzlariga jarohat yetganidan keyin ham Alloh va rasuliga boʻyinsungan moʻminlarning ajri — mukofotini Alloh zoe qilmasligi haqida xushxabar beradilar. Ularning orasidagi chiroyli itoat qilgan va Allohdan qoʻrqqan zotlar uchun ulugʻ ajr — mukofot bordir.
  • 173. Unday zotlarga ayrim kimsalar: „Quraysh odamlari sizlarga qarshi (sanoqsiz lashkar) toʻplagan, qoʻrqingiz!“ deganlarida bu gap ularning iymonlarini ziyoda qildi va: „Bizga yolgʻiz Allohning oʻzi kifoya. U zot eng yaxshi ishonchli vakildir!“ — dedilar.
  • 174. Bas, u yurishdan biron noxushlik yetmay Allohning neʼmat va fazli bilan qaytdilar. Ular Allohning rizoligini istadilar. Alloh esa ulugʻ fazlu marhamat sohibidir.

I z o h. Yuqoridagi oyatlarda musulmonlarning Uxud jangidan keyingi ahvoli bayon qilindi. Rivoyat qilishlaricha, mushriklar Uxudda musulmonlar ustidan gʻalaba qilib, uylariga qaytgach, yoʻlda: „Nega ularni butunlay qirib tashlamadik?“ — deb nadomat qildilar. Bu gap rasulullohga yetib kelganida u zot mushriklarning diliga qoʻrquv solish va ularga oʻzlarini hali kuch-kuvvatga ega ekanliklarini koʻrsatib qoʻyish uchun musulmonlarni ularning ortidan yurishga chaqiradilar. Musulmonlar Uxud jangida koʻp talofot va jarohatlar olganlariga qaramay, paygʻambarning daʼvatlariga „Labbay!“ deb javob berdilar va baʼzi bir „shayton“larning „qurayshlik mushriklarning son-sanoqsiz lashkari bor“, degan vasvasalari ham ularni qoʻrqita olmadi, balki iymonlarini ziyoda qildi, xolos. Ular paygʻambar alayhis-salom bilan birga mushriklarning ortidan borib Hamro al-Asad degan joyda ularga yetib oldilar. Shunda Tangri taolo mushriklarning dillariga bir qoʻrquv soldi va ular musulmonlarga qarshi jang qilishga jur’at qila olmadilar va musulmonlar eson-omon Madinaga qaytib keldilar.

  • 175. Albatta oʻsha (sizlarni vasvasaga solmoqchi boʻlgan) shaytonning oʻzidir. U sizlarni oʻzining doʻstlaridan (kofirlardan) qoʻrqitmoqchi boʻladi. Bas, agar moʻmin boʻlsangizlar, ulardan qoʻrqmangiz, Mendan qoʻrqingiz!

Izohlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Ya'ni u[Muhammad] o‘z shahri aholisining butparastligiga ochiqdan-ochiq qarshi chiqqanida.[2]
  2. ↑ Muhammad o‘z qarashlarida qat'iyroq bo‘lib, Makkadagi mavjud dinga ochiqtan-ochiq hujum qila boshlagach...[3]
  3. ↑ Al-Voqidi tilga olgan yetti nafar muhojir: Abu Bakr, Abdurahmon ibn Avf, Ali ibn Abu Tolib, Saʻd ibn Abu Vaqqos, Talha ibn Ubaydulloh, Abu Ubayda ibn Jarroh va Zubayr ibn Avvom. Ansorlar esa: Habbob ibn Munzir, Abu Dujana, Osim ibn Sobit, Sahl ibn Hunayf, Usayd ibn Huzayr, Saʼd ibn Muʼoz va al-Horis ibn al-Simma.
  4. ↑ Bu rivoyatda tilga olingan sakkiz kishi: Ali ibn Abu Tolib, Zubayr ibn Avvom, Talha ibn Ubaydulloh, Abu Dujana, habbob ibn Munzir, Osim ibn Sobit, Sahl ibn Hunayf va al-Horis ibn al-Simma.

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Folsach 1594.
  2. 1 2 Buhl & Welch 1993, s. 364.
  3. 1 2 Lewis 2002, s. 35–36.
  4. ↑ Gordon 2005, s. 120-121.
  5. 1 2 Buhl & Welch 1993, s. 364-369.
  6. ↑ Peters 1994, ss. 211–214.
  7. ↑ Ramadan 2007, s. 100.
  8. ↑ Watt 1961, s. 119.
  9. 1 2 Watt 1974, ss. 124–127.
  10. ↑ Watt 1974, s. 133.
  11. ↑ Buhl & Welch 1993, s. 370.
  12. ↑ Gabriel 2014, s. 110.
  13. 1 2 3 4 5 Robinson 2000, s. 782.
  14. ↑ Watt 1974, s. 135.
  15. 1 2 Rodgers 2012, ss. 116–117.
  16. 1 2 Ibn Ishaq 1955, s. 209.
  17. ↑ Rodgers 2012, s. 118.
  18. ↑ Watt 1974, s. 137.
  19. ↑ Muir & Weir 1923, s. 260.
  20. 1 2 3 Watt 1974, ss. 138–139.
  21. ↑ Gordon et al. 2018, s. 647.
  22. ↑ al-Waqidi 2011, s. 118.
  23. ↑ Bashier 2015, s. 137.
  24. ↑ Ibn Sa'd 2013, s. 4.
  25. 1 2 Holt, Lambton & Lewis 1977, ss. 47–48.
  26. ↑ Watt 1974, s. 200.
  27. ↑ Watt 1974, ss. 147–148.
  28. ↑ Vacca, s. 853.
  29. ↑ al-Mubarakpuri 1996, ss. 251–252.
  30. 1 2 Abd al-Rahman 2009, s. 226.
  31. ↑ Robinson 2000, ss. 782–783.
  32. ↑ Ibn Ishaq 1955, ss. 223–224.
  33. ↑ Akram 2004.
  34. ↑ JustIslam „The Battle of Uhud“. Qaraldi: 2019-yil 9-noyabr.
  35. ↑ Review: The Message. Mark Campbell, 24 April 2004.
  36. ↑ "Muhammad The Last Prophet": A Movie Below Expectations (Wayback Machine saytida September 26, 2007, sanasida arxivlangan). IslamOnline.
  37. ↑ „Call to destroy Uhud cave rejected“. ArabNews (2006-yil 23-yanvar). 2007-yil 28-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2007-yil 7-iyun.



Adabiyotlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Uhud_jangi&oldid=6264477" dan olindi