Temuriylar sanʼati

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
(Temuriylar san'atidan yoʻnaltirildi)
Is’hoqni qurbonlik qilishga Farishta toʻsqinlik qilmoqda,Sheroz,1410-yil.

Temuriylar sanʼati — Temuriylar imperiyasi hukmronligi davrida (1370-1507) vujudga kelgan sanʼat uslubi hisoblanadi. Temuriylar sanʼati fors va xitoy uslublarini qoʻllaganligi, shuningdek, Markaziy Osiyodagi boshqa rivojlangan mamlakatlar sanʼatidan namuna olgani bilan mashhur edi.[1] Olimlar bu davrni madaniyat va sanʼatning oltin davri deb hisoblashadi. Temuriylar saltanati tanazzulga uchrasada, ularning sanʼati Gʻarbiy va Markaziy Osiyodagi boshqa madaniyatlarga taʼsir qilishda davom etdi. [1] [2]

Tarix[tahrir | manbasini tahrirlash]

Temuriylar davlati 1370-yilda turli Hulokuiylar davlati bosib olingandan keyin Amir Temur tomonidan tashkil etilgan. Temuriylar bir shaharni zabt etgach, odatda mahalliy hunarmandlarning mulkiga tegmay, temuriylar poytaxti Samarqandga borib joylashishiga koʻmaklashganlar. 15-asr boshlarida temuriylar Eronni zabt etgandan soʻng, koʻpgina fors manbalari mavjud boʻlgan moʻgʻul sanʼati bilan uzviy bogʻliq boʻlib qoldi. Amir Temurning islom dinida ekanligi Samarqandni islom sanʼati markazlaridan biriga aylantirdi. 15-asr oʻrtalarida imperiya oʻz poytaxtini Hirotga koʻchirdi, bu shahar temuriylar sanʼatining markaziga aylandi. Samarqanddagi oʻzgarishlardan namuna olib, fors hunarmandlari va ziyolilari tez orada Hirotni sanʼat va madaniyat markaziga aylantirdilar. Ko‘p o‘tmay temuriylarning ko‘pchiligi fors madaniyatini o‘z madaniyati sifatida qabul qildilar. [3]

Tasvir[tahrir | manbasini tahrirlash]

Forscha qoʻlyozma rasmlari, asosan, ularning bezakli tasviri bilan mashhurdir. Rasmlar qirollik hokimiyati va anʼanalarini koʻrsatadigan manba boʻlib xizmat qiladi. Temuriylar rasmlari ham badiiy manba va oʻzini namoyon qilish vositasi boʻlib xizmat qilgan, rassomlar oʻz kasblariga juda usta hisoblangan va yuksak hurmatga erishgan. [4] Rasmlar koʻpincha matnda nima sodir boʻlayotganini aks ettiradi. Ushbu rasmlar taʼlim, hukumat, nutq va diniy amaliyot kabi mavzularni taʼkidlaydigan ishonchli hikoyalar va saboqlardan iborat edi. [5] [6]

Temuriylar sanʼati forslarda anʼanaviy boʻlgan „Kitob sanʼati“ tushunchasini oʻzlashtirdi va takomillashtirdi. Temuriylar davriga oid yangi sanʼat asarlarida imperiya rassomlari tomonidan tayyorlangan rasmli qogʻoz (pergamentdan farqli oʻlaroq) qoʻlyozmalari koʻrsatilgan. Bu tasvirlar oʻzining boy ranglari va murakkab dizaynlari bilan ajralib turardi. [7] Ushbu qoʻlyozmalardan topilgan miniatyura rasmlari sifati tufayli Metropoliten sanʼat muzeyi xodimi Suzan Yalman „Hirotdagi qoʻlyozma rassomchiligi koʻpincha fors rassomchiligining belgisi sifatida qaraladii“, deb taʼkidladi. [1]

Bu rasmlar qoʻlyozmalar bilan cheklanib qolmadi, chunki koʻplab temuriylar rassomlari ham murakkab devoriy rassomlik namunalarini yaratdilar. Ushbu devor rasmlarining aksariyati fors va xitoy badiiy anʼanalaridan kelib chiqqan manzaralarni tasvirlagan. [8] Ushbu rasmlarning mavzusi boshqa madaniyatlardan olingan boʻlsa-da, temuriylarning devor rasmlari oxir-oqibat oʻziga xos, noyob uslubga aylandi. [9] Ammo moʻgʻullar badiiy anʼanalari ham butunlay yoʻq qilib yuborilmagan, chunki 15-asrdagi temuriylar sanʼatida koʻrilgan inson siymolarining aʼlo darajada ishlangan tasvirlari shu madaniyatdan olingan. [10]

Qoʻlyozmalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Temuriylar saltanati hukmronligi davrida keng yoritilgan qoʻlyozmalar ishlab chiqarish rivojlangan. Boy ranglar va nafis naqshlar bilan ajralib turadigan bu qo‘lyozmalar temuriylar moddiy madaniyatining muhim qismi bo‘lib xizmat qilgan va turli bosib olingan hududlarning hunarmandchiligini aks ettirgan. [11] Temuriylar sanʼati davrini Kamolddin Behzod, Sultonali Mashhadiy, Umar Aqta, Jaʼfar Tabriziy va boshqa koʻplab rassomlar va xattotlar ijodida koʻrish mumkin. Koʻpincha qoʻlyozmalar vaqt oʻtishi bilan bir nechta rassomlar tomonidan ishlab chiqilgan va har bir qoʻlyozmada turli xil badiiy uslublarning birlashgan koʻrinishi yaratilgan.

Qohira Boʻstoni[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qohira Boʻstoni fors kitob sanʼatida saqlangan koʻplab nufuzli qoʻlyozmalardan biridir. Qohira Boʻstoni Sulton Husayn Boyqaro homiyligi bilan bogʻliq boʻlgan, saqlanib qolgan sanoqli rasmli qoʻlyozmalardan biridir. Qo‘lyozma o‘zining tarixiy mazmunini katta aniqlik bilan tasvirlab beradi, Kamoliddin Behzodning ko‘plab asl rasmlarini o‘z ichiga oladi. Behzod ushbu qoʻlyozmaning birinchi toʻliq yozuvini va uning rasmlarini yaratgan. [5] U fors rassomlari orasida hurmatga erishgan va islom qoʻlyozmalarining yuksak nufuzini belgilab bergan.

Iskandar davrida chizilgan Fors sheʼriyati toʻplamidan sahifa. Sherozda chizilgan, 1411-yil.

Fors sheʼriyati toʻplami[tahrir | manbasini tahrirlash]

Fors sheʼriyati toʻplami — 1411-yilda Iskandar mirzo davrida yoritilgan qoʻlyozmaning koʻchirilgan nusxasi. Iskandar Sulton sanʼat homiysi boʻlib, Temur avlodidan boʻlgan. Qoʻlyozmaga birinchi qoʻshimchalar kiritilgandan soʻng tasvirlash uchun moʻljallangan baʼzi sahifalar boʻsh qoldirildi. Keyinchalik bu sahifalar Turkman Aq Quyunlu va boshqa Usmonli ijodkorlari tomonidan tasvirlanadi. [12] Qoʻlyozmaga kiritilgan har bir qoʻshimchaning uslubini kuzatish orqali tarixchilar qoʻlyozma qayerlarda yaratilganligini aniqlashlari mumkin. Qoʻlyozmadagi nastaʼliq yozuvi 1405—1429 yillardagi Sheroz qoʻlyozmalarining mashhur xattoti Mir Ali Tabriziy tomonidan amalga oshirilgan deb taxmin qilinadi [13]

Qotishmalarga ishlov berish, kulolchilik va o‘ymakorlik[tahrir | manbasini tahrirlash]

Temuriylar saltanati ham sifatli metall buyumlar ishlab chiqargan.Odatda Poʻlat, temir, jez va bronza vosita sifatida ishlatilgan. [14] Temuriylarning kumush bilan qoplangan poʻlatlari koʻpchilik tomonidan yuqori sifatli deb baholanadi. [15] Temuriylar imperiyasi parchalanganidan keyin bir qancha Eron va Mesopotamiya madaniyatlari temuriylar metall buyumlaridan andoza olib yaratishni tanladilar. [14]

Xitoy uslubida yaratilgan kulolchilik buyumlari temuriylar hunarmandlari tomonidan ishlab chiqarilgan. Temuriylar sanʼatida nefrit oʻymakorligi ham oldindan maʼlum boʻlgan va meʼmorchilikda muhim oʻrin egallagan . [1]

15-asr oxirida Temuriylar saltanati tanazzulga uchragach, Usmonlilar, Safaviylar sulolasi va Boburiylar davlati temuriylar badiiy anʼanalarini oʻzlariga namuna sifatida tanladilar. [2] [1]

Tasvirlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Komaroff. Essay | Heilbrunn Timeline of Art History | The Metropolitan Museum of Art“. The Metʼs Heilbrunn Timeline of Art History. Qaraldi: 16-noyabr 2017-yil.
  2. 2,0 2,1 „The Timurids and the Turkmen - The David Collection“ (en). www.davidmus.dk. Qaraldi: 16-noyabr 2017-yil.
  3. B.F. Manz; W.M. Thackston; D.J. Roxburgh; L. Golombek; L. Komaroff; R.E. Darley-Doran (2007). „Timurids“. Encyclopedia of Islam, online edition. „During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry.“
  4. "Timur and the princely vision: Persian art and culture in the fifteenth century". Choice Reviews Online 27 (04): 27–1931-27-1931. 1989-12-01. doi:10.5860/choice.27-1931. ISSN 0009-4978. http://dx.doi.org/10.5860/choice.27-1931. 
  5. 5,0 5,1 Balafrej, Lamia. The Making of the Artist in Late Timurid Painting. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2019 — 1-13 bet. 
  6. Karame, Alya (2018-04-19). "Alya Karame. Review of "The Art of the Qur’an: Treasures from the Museum of Turkish and Islamic Arts" by Massumeh Farhad and Simon Rettig.". caa.reviews: 23-99. doi:10.3202/caa.reviews.2018.130. ISSN 1543-950X. http://dx.doi.org/10.3202/caa.reviews.2018.130. 
  7. „Iransaga - Persian Art, The Timurids“. www.artarena.force9.co.uk. Qaraldi: 16-noyabr 2017-yil.
  8. "Timurids" The Columbia Encyclopedia (Sixth ed.). New York City: Columbia University. Retrieved 2006-11-08.
  9. Lentz, W. Thomas. Dynastic Imagery in Early Timurid Wall Paintings. Los Angeles Museum of Art. URL:https://archnet.org/system/publications/contents/4320/original/DPC0599.pdf?1384784647 Arxivlandi 2017-11-16 Wayback Machine saytida.
  10. Blair, Sheila, and Bloom, Jonathan M., The Art and Architecture of Islam, 1250-1800, Chapter 5, 1995, Yale University Press. Pelican History of Art, ISBN 0300064659.
  11. "Historical and Cultural Contexts", Esoteric Images: Decoding the Late Herat School of Painting (BRILL): 5–16, 2019-04-02, http://dx.doi.org/10.1163/9789004398412_003, qaraldi: 2021-12-06 Temuriylar sanʼati]]
  12. „AQ QOYUNLŪ“. Encyclopaedia Iranica Online. Qaraldi: 6-dekabr 2021-yil.
  13. S. Brent Plate (2002). "Religion, art, and visual culture: a cross-cultural reader". Material Religion 1 (2): 93. doi:10.2752/174322005778054159. ISSN 1743-2200. http://dx.doi.org/10.2752/174322005778054159. 
  14. 14,0 14,1 electricpulp.com. „METALWORK – Encyclopaedia Iranica“ (en). www.iranicaonline.org. Qaraldi: 16-noyabr 2017-yil.
  15. The Caspian Sea Journal ISSN: 1578-7899 Volume 10, Issue 1, Supplement 3 (2016) 127-132 The Compilation of One Object of Timurid Metalwork (12th Century) in the National Museum of Iran with Two Objects in National Museum of Yerevan-Armenia. URL: http://csjonline.org/CSJ/2016/Supp3/127-132.pdf
  16. „Laila and Majnun at School", Folio from a Khamsa (Quintet) of Nizami of Ganja“. metmuseum.

Andoza:Timurid Empire