Panjsher viloyati

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Kod ISO 3166-2 AF-PAN
Koordinatalari: 35°19′0″N 69°33′0″E / 35.31667°N 69.55000°E / 35.31667; 69.55000 G O

Panjshir ( dariycha: Andoza:Nastaliq Panjšēr ) — Afgʻonistonning oʻttiz toʻrtta viloyatidan biri. Aholisi taxminan 173 ming kishi (2021), maydoni 3610 km². 98,9% tojiklardir. Maʼmuriy markazi — Bozarak shahri.

Etimologiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Dariy tilidan tarjima qilinganda Panjshir "besh sher" degan ma'noni anglatadi. Shuningdek, toponim qadimgi hind eposi “ Mahabharata[1] da tilga olingan Panchami daryosidan kelib chiqishi mumkin.

Hikoya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hozirgi Panjshir hududi 16-asr boshidan 18-asr oʻrtalarigacha Buxoro xonligi tasarrufida boʻlgan. Panjshir oʻz ichiga olgan Parvon hududi Ahmadshoh Durroniy tomonidan bosib olindi va 1750-yillar atrofida doʻstlik shartnomasi imzolangandan soʻng Buxoro amiri Murod begim tomonidan Durroniylar saltanatining bir qismi sifatida rasman tan olingan. Durroniy hukmronligidan keyin Barakzaylar sulolasi hukmronlik qilgan. 19-asrda mintaqa англо-афганских войн ta'sirlanmagan.

1973-yilda Muhammad Dovud Xon Afg'onistonda hokimiyatni egallab oldi, u Pushtunlarning ustunligi bilan Pokiston hududining muhim qismiga da'vo qila boshladi, bu Pokiston hukumatini katta tashvishga soldi. 1975-yilga kelib, yosh sarkarda Ahmad Shoh Masud va uning izdoshlari Panjshirda qo'zg'olon ko'tarishdi, ammo Pokistonning Peshovar shahriga qochishga majbur bo'lishdi va u erda Pokiston Bosh vaziri Zulfiqor Ali Bhuttodan yordam olishdi. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, Bxutto 1978-yil aprel oyida Kobulda aprel inqilobi uchun Daudni harbiy kuchlarni qishloqlar bo'ylab tarqatishga majbur qilgan[2].

Afg'on urushi davrida Panjshir bir necha bor Ahmadshoh Masud va uning qo'shinlariga qarshi hujumga uchragan. 1979 yil 17 avgustda mintaqaviy qo'zg'olondan so'ng mintaqa isyonchilar nazoratiga o'tdi. Togʻli hudud[3]boʻlgani uchun Panjshir mujohidlardan XDP hukumati va sovet qurolli kuchlaridan himoyalanish uchun qulay edi. Pandjer Sovet qo'shinlari tomonidan bir necha bor qo'lga olindi, ammo qo'lga olingandan so'ng, qo'zg'olonchilar mahalliy aholining ko'magidan foydalanib, asta-sekin qaytib kelishdi. 1982-yil may oyida Panjshirga beshinchi hujumdan so'ng, Ahmad Shoh Masud 1983-yil yanvar oyida Sovet qo'shinlari bilan 1984-yil apreligacha davom etgan sulhga rozi bo'lishga majbur bo'ldi.

Panjshir tog'larida Sovet Mi-8 vertolyotining vayronalari

1992-yilda Afg'oniston Demokratik Respublikasi parchalanganidan so'ng, mintaqa Afg'oniston Islom Davlati tarkibiga kirdi. 1990-yillar oxiriga kelib Panjshir va unga qoʻshni Badaxshon viloyati Tolibonga qarshi Shimoliy alyansning tayanchi boʻlib xizmat qilgan. 2001-yil 9-sentabrda Mudofaa vaziri Mas’ud “Al-Qoida”ning ikki xodimi tomonidan o‘ldirildi[4]. Ikki kundan so'ng, 2001yi-l sentyabr oyida AQShda sodir bo'lgan hujumlar Afg'onistonda AQSh boshchiligidagi yirik urush boshlanishiga olib keldi.

Hozirgi Panjshir viloyati 2004-yilda qo'shni Parvon viloyatidan tashkil topgan. Afg‘oniston milliy xavfsizlik kuchlari viloyatda bir qancha bazalar tashkil qilgan. Xalqaro xavfsizlik kuchlari (ISAF) ham oʻz bazalarini shu yerda tashkil qilgan va 2000-yillarning oxirida AQSh boshchiligidagi Provinsiyani qayta tiklash guruhi (PRT) Panjshirda ish boshlagan.

2021-yilda Panjshirda Afg‘onistonda hokimiyatni egallab olgan“ Tolibon” terrorchilik guruhi va 16 avgustda tuzilgan hukumatparast“ Panjshir qarshilik ” harakati o‘rtasidagi mojaro bilan bog‘liq dramatik voqealar yuz berdi.

Siyosat va menejment[tahrir | manbasini tahrirlash]

Viloyatning nominal gubernatori Kamalludin Nezomiydir . Uning o‘tmishdoshlari Muhammad Orif Sevard va Keramuddin Keram (Kobulda Afg‘oniston ayollar terma jamoasining ikki a’zosini zo‘rlagan, keyin Panjshir viloyatiga qochib ketgan)[5].

AQSh havo kuchlari kapitani mahalliy afg'on bolalari bilan muloqot qilmoqda. 2010 yil yanvar

Viloyat markazi — Bozor shahri. Viloyatdagi barcha huquq-tartibot idoralari faoliyati de-yure Afg‘oniston milliy politsiyasi (ANP) tomonidan amalga oshiriladi. Politsiya boshlig'i Kobulda Ichki ishlar vazirligi vakili. Tolibon kelishidan oldin ANPni harbiylar, jumladan, NATO boshchiligidagi kuchlar qo'llab-quvvatlagan.

2005 yilgi parlament saylovlarida Solih Muhammad Registoniy Afg‘oniston Vakillar palatasida Panjshir viloyatining yagona vakili etib saylangan.

2021-yil 15-avgustda Kobul qulaganidan beri Panjshir Afgʻonistonning Tolibon yetakchiligidagi Afgʻoniston Islom Amirligidan farqli oʻlaroq, de-fakto Afgʻoniston Islom Respublikasi nazorati ostidagi kam sonli qismlaridan biri boʻlib qolmoqda[6] .

2021-yil 6-sentabrda Tolibon rahbariyati Panjshirni toʻliq nazorat qilganini eʼlon qildi[7]. Viloyatdagi Milliy Qarshilik Jabhasi rahbari Ahmad Masud haqiqatda bu bayonotni tasdiqlab, Afg‘oniston xalqini Tolibonga qarshi partizan urushi olib borishga chaqirdi[8].

Ma'muriy bo'linish[tahrir | manbasini tahrirlash]

Panjshir viloyati 7 tumanga boʻlingan:

  • Anaba
  • Bozor
  • Dara
  • Pariyan
  • Rux
  • Shotul
  • henge

Sog'liqni saqlash[tahrir | manbasini tahrirlash]

Toza ichimlik suvi bilan taʼminlangan xonadonlarning ulushi 17% (2011)[9].

2011 yilda tug'ilganlarning atigi 23 foizi malakali tug'ruqxona xodimlari tomonidan ishtirok etgan[9].

Ta'lim[tahrir | manbasini tahrirlash]

Учащиеся местной школы

Umumiy savodxonlik darajasi (6 yoshdan boshlab) 2005 yildagi 33 foizdan 2011-yilda 32 foizga tushdi[9] .

Ta'limga qabul qilinganlarning umumiy ulushi (6 yoshdan 13 yoshgacha) 2005 yildagi 42 foizdan 2011 yilda 40 foizgacha kamaydi [9].

Viloyatda to‘rtta texnika va kasb-hunar ta’limi va kadrlar tayyorlash maktabi, jumladan, Ahmadshoh Mas’ud maktabi mavjud. U Hilfe Paderborn va Germaniya Tashqi ishlar vazirligi ko'magida tashkil etilgan va 2014-yil avgust holatiga ko'ra 250 ga yaqin talaba va 22 nafar xodimga ega edi.

Demografiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

2021-yil holatiga ko'ra, viloyatning umumiy aholisi taxminan 173 000 [10]ni tashkil etdi. Asosiy etnik guruhni tojiklar tashkil qiladi.

Viloyatda asosiy til dari (afgʻon forsi) hisoblanadi. Viloyat aholisi sunniylar, Afg'onistonning boshqa hududlaridagi hazoralar esa asosan shialar[11].

Diqqatga sazovor joylar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Ahmadshoh Masud maqbarasi.

Eslatmalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Environment and Human Response: Selected Essays in Geography. Concept Publishing Company, 1990 — 296 bet. ISBN 978-81-7022-243-9. 
  2. Gary W. Bowersox The gem hunter : true adventures of an American in Afghanistan. — 1st ed. — Honolulu, HI: GeoVision, Inc, 2004. — xiv, 505 pages с. — ISBN 0-9747323-1-1, 978-0-9747323-1-2
  3. „Operations“ (en). Northern Alliance: Fighting for a Free Afghanistan. Friends of the Northern Alliance. 24-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
  4. „The Spy Who Quit“. PBS — Frontline (17-yanvar 2011-yil). 4-noyabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-oktabr 2014-yil.
  5. „Database“. www.nytimes.com. 25-avgust 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22-avgust 2021-yil.
  6. „Panjshir flies flag of resistance“. Tribune India. 18-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22-avgust 2021-yil.
  7. „Талибы заявили о взятии Панджшера и прекращении войны. СМИ пишут о бегстве бывшего вице-президента“. Афиша. 6-sentabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-sentabr 2021-yil.
  8. „Масуд призвал всех жителей Афганистана противостоять боевикам «Талибана»“ (ru). ВЗГЛЯД.РУ. 6-sentabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-sentabr 2021-yil.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Archive, Civil Military Fusion Centre, „PANJSHIR PROVINCE“. 30-may 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-may 2014-yil.
  10. „Estimated Population of Afghanistan 2021-22“. National Statistic and Information Authority (NSIA) (aprel 2021). 29-iyun 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-iyun 2021-yil.
  11. „Panjshir Province“. Understanding War. 25-sentabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-avgust 2013-yil.