Manasarovar ko'li

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Manasarovar ko'li (sanskritcha: mTsho Mapham) (tibetcha Tibetan Mapham) deb ham ataladi.

Etimologiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Sanskrit tilidagi " Manasarovar " (मानसरोवर) ikki sanskrit so'zining birikmasidir. " Mānas " (kāngāī) "aql " (keng ma'noda barcha aqliy kuchlar uchun qo'llaniladi) [1] ma'nosini bildirsa, " sarovara " (सरोवर) esa "ko'l" degan ma'noni anglatadi. [2]

Geografiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Naimona'nyi tog'i (Gurla Mandhata) va Manasarovar ko'li
Mintaqaning xaritasi

Nepaldan taxminan 50 kilometr shimoli-g'arbda, Uttarakhanddan 100 kilometr sharqda va Tibetning janubi-g'arbiy mintaqasida joylashgan. 4,590 metr (15,060 ft) kenglikdagi ko'l dengiz sathidan 4590 balandlikda joylashgan, asosan, bu sho'r ko'llar bilan qoplangan Tibet platosida katta chuchuk suvli ko'l uchun nisbatan baland balandlik hisoblanadi. Qishda muzlaydi. Brokmanning so'zlariga ko'ra, bu Osiyodagi eng baland chuchuk suvli ko'llardan biridir (eng balandi Nepaldagi Tilicho ko'li, 4919 m balandlikda).[3]

Manasarovar ko'li nisbatan yumaloq shaklga ega, aylanasi 88 kilometr (54.7 mi) ga teng . Uning chuqurligi maksimal 90 metr (300 ft) ga etadi  va uning sirt maydoni 320 square kilometre (123.6 mi²) . U yaqin atrofdagi Rakshastal ko'liga tabiiy Ganga Chhu kanali orqali ulanadi. Manasarovar ko'li Hind daryosining eng sharqiy irmog'i bo'lgan Sutlejning manbasiga yaqin joylashgan. Yaqin atrofda Brahmaputra daryosi, Hind daryosi va Gang daryosining muhim irmog'i Karnali manbalari joylashgan. 

Manasarovar ko'li Rakshastal ko'liga quyiladi, bu sho'r suvli endoreik ko'ldir . Rakshastal ko'li Manasarovar ko'li bilan birlashganda kelganda ko'llar Sutlej havzasiga quyiladi. 

2020-yil may oyida Hindiston yangi 80 km uzunlikdagi avtomobil yo'li Dxarchuladan Lipulex dovonigacha bo'lgan Hindiston-Xitoy chegarasi bo'ylab Hindiston-Xitoy chegarasi geostrategik yo'llari loyihasi bo'yicha Tibetdagi Kailas - Manasarovargacha yo'nalishini o'z ichiga oldi.[4]

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manasarovar ko'li yoki uning joylashuvi haqida Vedik adabiyotida yoki qadimgi sanskrit va Prakrit matnlarida hech qanday eslatma yo'q. Mustamlaka davri va zamonaviy adabiyotlarda Kailash-Manasarovar hind dinlarining, xususan, hinduizmning eng muqaddas joylaridan biri ekanligi aytilgan bo'lsa-da, bu holat 1-ming yillikning o'rtalari va oxirigacha bo'lgan dastlabki hind manbalarida uchramaydi.[5][6] Buning o'rniga, ilk buddist, hindu va jayna matnlarida afsonaviy Meru tog'i va Manasa ko'li eslatib o'tilgan. Afsonaviy Manasa ko'li Brahmaning ongi orqali yaratilgan, keyinchalik Brahma bilan bog'langan va uning vahana hamsasining afzal ko'rgan maskani sifatida tasvirlangan. Muqaddas hisoblangan hamsa, donolik va go'zallikni ifodalovchi subkontinent ramziyligining muhim elementidir.[7]

Manasarovar haqida Yevropa manbalarida eng qadimgi qaydlar Antonio de Monserrat ismli iezuit sayohatchisining hisobotida uchraydi.[8] U Himoloy tog'lari ustidagi platoda "Mansaruor" ko'li bo'yida "juda qadimiy shahar" borligini da'vo qilgan hind yogislarini uchratganini yozgan. Uning qo'shimcha qilishicha, bu "yogilar ko'p hududlarga tashrif buyurishadi, lekin ko'p yolg'on gapirishadi va afsonalarni faktlar bilan aralashtirib yuborishadi".[8] Aleks Makkeyning ta'kidlashicha, de Monserratning 16-asr hisoboti unutilgan, 20-asrda qayta kashf etilgan.[8] Odatda, buddistlar, hindular va jaynlar tez-tez boradigan yirik tarixiy ziyoratgohlar o'zlarining manbalarida boy homiylar yoki qirollar tomonidan infratuzilmani qurishdagi tarixiy haqiqatlar ko'plab muhokamalarga sabab bo'ldi. Hinduizmda bu Puranasdagi mahatmya bo'limlari edi va infratuzilmaga ma'budlar, dharmasalalar, ashramlar va ziyoratgohlar kiradi degan ma'lumotlar uchrab turadi. Biroq1930-yillarga qadar Kailash-Manasarovar mintaqasida bunday tuzilmalar haqida hech qanday dalil yo'q.[6]

Iezuit Jozef Tiefenthaler tomonidan 18-asrda Manasarovar ko'li xaritasi.
Manasarovar (o'ngda) va Rakshastal ko'llarining sun'iy yo'ldosh ko'rinishi fonda Kaylash tog'i bilan

Diniy ahamiyati[tahrir | manbasini tahrirlash]

Chiu Gompa monastiridan ko'rinish

Hinduizmda[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manasarovar ko'li va Kaylash tog'i Shivaning qarorgohi ekanligiga ishoniladi. Bu yerda muqaddas Gang daryosi Shiva tomonidan qo'llab-quvvatlangan va Himoloy ostidagi unumdor vodiylarni oziqlantirish uchun yuborilgan deb ishoniladi. Ba'zan Meru bilan aralashib ketadi.[9]

Bon dinida[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bon dini, shuningdek, Chjan Zhung Meri muqaddas xudosining muqaddas joyi bilan bog'liq. Bon dinining asoschisi Tonpa Shenrab birinchi marta Tibetga tashrif buyurganida - Tagzig Volmo Lungringdan - u ko'lda yuvindi.

Buddizmda[tahrir | manbasini tahrirlash]

Buddistlar ko'lni ona printsipi, Kaylash esa ota printsipi sifatida bog'laydi. Yamantaka ziyoratgohi sakkizta qo'riqchi xudolardan biri bo'lib, u shafqat va donolikni birlashtirish uchun quchoqlash harakatida ko'rsatilgan. Kora deb nomlangan tog' atrofidagi an'anaviy 32 milya aylana es muqaddas yurish hududi hisoblanadi.[9]

Ko'lning qirg'og'ida bir nechta monastirlar mavjud bo'lib, ulardan eng diqqatga sazovor joyi tik tepalikda qurilgan qadimiy Chiu monastiri bo'lib, u xuddi qoyadan o'yilgandek ko'rinadi.

Jaynizmda[tahrir | manbasini tahrirlash]

Jaynizmda Manasarovar ko'li birinchi Tirthankara, Rishabha bilan bog'liq.[9] Jayn oyatlariga ko'ra, birinchi Tirthankar Bhagvan Rishabhdev Ashtapad tog'ida nirvanaga erishgan. Bhagvan Rishabhdevning o'g'li Chakravati Bharat sokin Himoloylarda joylashgan Ashtapad tog'ida marvaridlar bilan bezatilgan saroy qurgan edi. Ashtapad Maha Tirth bilan bog'liq ko'plab hikoyalar mavjud, masalan, Kumar va Sagarning o'g'illari, Tapas Kher Parna, Ravan va Mandodri Bhakti va boshqalar.[10]

Bu hudud sayohatchilar uchun eng yaxshi joy va mashhur piknik joyi. O'zining ajoyib go'zalligi va tabiati tufayli u butun dunyodan sayyohlarni o'ziga jalb qildi.

Galereya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yana qarang[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Adi Kailash
  • Char Dham
  • Hindistondagi hindlarning ziyoratgohlari
  • Kalapani hududi
  • Rakshas Tal
  • Yatra

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Williams. „Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary“. faculty.washington.edu. — „mánas n. mind (in its widest sense as applied to all the mental powers), intellect, intelligence, understanding, perception, sense, conscience, will RV. &c. &c. (in phil. the internal organ or antaḥ-karaṇa of perception and cognition, the faculty or instrument through which thoughts enter or by which objects of sense affect the soul IW. 53
    • in this sense manas is always is always regarded as distinct from ātman and puruṣa, 'spirit or soul' and belonging only to the body, like which it is – except in the Nyāya – considered perishable“. 3-dekabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-oktabr 2017-yil.
  2. Williams. „Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary“. faculty.washington.edu. — „sarovara ○vara n. (accord. to some also m.) a lake or large pond, any piece of water deep enough for the lotus Kāv. Pur. &c“. 20-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-oktabr 2017-yil.
  3. Brockman, Norbert. Encyclopedia of Sacred Places, Volume 1. ABC-CLIO, 2011 — 356 bet. 4-aprel 2019-yilda qaraldi. 
  4. Suhasini Haidar, New road to Kailash Mansarovar runs into diplomatic trouble, The Hindu, 9 May 2020.
  5. Alex McKay (2015), Kailas Histories, Brill Academic, pp. 375–379 with footnotes
  6. 6,0 6,1 Alex McKay (2013). Pilgrimage in Tibet. Taylor and Francis, ISBN 9781315027180, pp. 165–168 Manba xatosi: Invalid <ref> tag; name "mckay165" defined multiple times with different content
  7. Eckard Schleberger, Die Indische Götterwelt. Eugen Diederich Verlag. 1997 (olmoncha)
  8. 8,0 8,1 8,2 Alex McKay (2015), Kailas Histories, Brill Academic, pp. 375–379 with footnotes
  9. 9,0 9,1 9,2 Brockman, Norbert. Encyclopedia of Sacred Places, Volume 1. ABC-CLIO, 2011 — 356 bet. 4-aprel 2019-yilda qaraldi. Brockman, Norbert (2011). Encyclopedia of Sacred Places, Volume 1. ABC-CLIO. p. 356. Retrieved 4 April 2019.
  10. „'Lost' tirth of Jains traced to Himalayas - Latest News & Updates at Daily News & Analysis“. dnaindia.com (30-dekabr 2011-yil). 15-avgust 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-aprel 2018-yil.

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Mount_Kailash travel guide from Wikivoyage