Malbork qalʼasi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish

Malborkdagi Tevtonik orden qal’asi (polyakcha: Zamek w Malborku) 13-asrga oid tevton qal’asi, Polshaning Malbork shahri yaqinida joylashgan. U dunyodagi eng katta qal’a boʻlib, yodgorlik YuNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

U dastlab salibchilarning nemis katolik diniy ordeni boʻlgan Tevtonik ritsarlar tomonidan Ordensburg qal’asi shaklida qurilgan. Orden uni Isoning onasi Maryam sharafiga Marienburg deb atagan. 1457-yilda, oʻn uch yillik urush paytida, u Bogemiya yollanma askarlari tomonidan tovon puli oʻrniga Polsha qiroli Kazimir IV ga sotilgan va keyinchalik u bir necha yil davomida toʻxtatilgan Polsha qirollik qarorgohlaridan biri va Polsha idoralari va muassasalari joylashgan joy boʻlib xizmat qilgan.

Qal’a oʻrta asr qal’asining klassik namunasidir va 1406-yilda qurib bitkazilganidan soʻng dunyodagi eng katta gʻishtli qal’a boʻlgan. YUNESKO 1997-yil dekabr oyida „Malborkdagi Tevtonik orden qal’asi“ni va Malbork qal’asi muzeyini Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritdi[1][2][3].

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kelib chiqishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qal’aning gʻishtli gotika tafsilotlari

Qal’a Tevton ordeni tomonidan Qadimgi Prussiya bosib olingandan keyin qurilgan. Uning asosiy maqsadi Boltiqboʻyi qabilalarining Buyuk Prussiya qoʻzgʻolonining 1274-yildagi buyrugʻi bilan bostirilishidan keyin hududda oʻz nazoratini kuchaytirish edi. Uning qurilishiga oid hech qanday zamonaviy hujjatlar saqlanib qolmagan, shuning uchun uning oʻrniga qal’aning bosqichlari arxitektura va ordenning maʼmuriy yozuvlari va keyingi tarixlarni oʻrganish orqali ishlab chiqilgan. Ish qoʻmondon Geynrix fon Vilnov homiyligida taxminan 1300-yilgacha davom etdi. Qal’a Nogʻat daryosining janubi-sharqiy sohilida joylashgan. U diniy ordenning homiysi Meri sharafiga Marienburg (Malbork) nomini oldi[4].

Hovlidagi temir jangchilar qatori

Ritsarlarning koʻpayishi uchun qal’a bir necha bor kengaytirildi. Koʻp oʻtmay, u deyarli 52 akr yer maydoni boʻlgan Yevropadagi eng katta mustahkamlangan gotika binosiga aylandi. Qal’aning bir nechta boʻlinmalari va koʻp sonli mudofaa devorlari bor. U uchta alohida qal’adan iborat — bir nechta quruq xandaklar va minoralar bilan ajratilgan Yuqori, Oʻrta va Quyi qal’alar[5]. Qal’ada bir vaqtlar 3000 ga yaqin ritserlar boʻlgan.

Qal’aning Nogat daryosidagi qulay joylashuvi Vistula va Boltiq dengizidan kelgan barjalar va savdo kemalariga qulay kirish imkonini berdi. Tevtonik ritsarlar oʻzlarining boshqaruvi davrida daryolar boʻyidagi boshqa qal’alar singari oʻtayotgan kemalardan daryo bojini yigʻishgan. Ular kehribar savdosi boʻyicha monopoliyani nazorat qildilar[6].

Gʻarbdan baland qal’aning koʻrinishi (zamek wysoki').

1361-yilda Litvaning boʻlajak Buyuk Gertsogi Kęstutis qisqa muddat qal’ada qamoqqa olingan[7].

1410-yilning yozida Grunvald jangida Vladislav II Yagello va Buyuk Vitautas (Vitold) qoʻshinlari orden magʻlubiyatga uchragach, qal’a qamal qilindi[8].

1456-yilda, Oʻn uch yillik urush paytida, Polsha Qirolligiga qarshi urushlari bilan bogʻliq xarajatlar uchun toʻlovlarni toʻlash uchun soliqlarni koʻtarish uchun oʻz shaharlarining qarshiliklariga duch kelgan orden endi moliyaviy jihatdan boshqara olmadi. Shu bilan birga, polshalik general Stibor de Poniec Ostoja[9] Danzigdan ularga qarshi yangi kampaniya uchun mablagʻ toʻpladi. Ordenning Bogemiya yollanma askarlariga maosh olmaganini bilib, Stibor ularni ketishga koʻndiradi. U ularni Danzigda yigʻilgan pul bilan qopladi. Yollanma askarlar qalʼani tark etgandan soʻng, qirol Kazimir IV Yagellon 1457-yilda gʻalaba bilan qasrga kirdi.

Hojatxona minorasi (dansker)

Qal’a atrofidagi shahar meri Bartolomeus Blume yana uch yil polsha qoʻshinlariga qarshilik koʻrsatdi, biroq polyaklar uni 1460-yilda qoʻlga olib, oʻlimga hukm qildi[10].

Polsha qirollarining qarorgohi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Map and plans of Malbork castle made in 1629 during the Swedish occupation.
Malbork qal’asining xaritasi va rejalari 1629-yilda Shvetsiya ishgʻoli davrida tuzilgan.

Oʻttiz yillik urush paytida, 1626 va 1629-yillarda shved qoʻshinlari qal’ani egallab olishdi. Ular 1656-yildan 1660-yilgacha Toʻfon paytida uni bosib olib, yana egallab oldilar[11][12].

Polshaning boʻlinishidan keyin[tahrir | manbasini tahrirlash]

1890/1905-yillardagi qal’a, Germaniya imperiyasi davrida

1772-yilda Prussiya va Rossiya imperiyasi Polshaning birinchi boʻlinishini amalga oshirgandan soʻng, shahar Prussiya Qirolligiga qoʻshildi va 1773-yilda u yangi tashkil etilgan Gʻarbiy Prussiya viloyatining bir qismiga aylandi. Oʻsha paytda amaldorlar qarovsiz qolgan qal’ani Prussiya armiyasi uchun kambagʻal uy va kazarma sifatida ishlatishgan. Oxirgi iyezuitlar 1780-yilda qal’ani tark etishdi. 1794-yilda Prussiyalik meʼmor va Oberbaudepartement boshligʻi Devid Gilli qal’aning strukturaviy tekshiruvini oʻtkazdi va undan kelajakda foydalanish yoki buzish toʻgʻrisida qaror qabul qildi[13].

Iogann Dominicus Fiorillo 1803-yil 12-fevralda gravürlarning yana bir nashrini nashr etdi, u ham jamoatchilik qiziqishini ragʻbatlantirishni xohladi. Maks fon Schenkendorf qal’aning buzilishini tanqid qildi. Napoleon davrida armiya qal’adan kasalxona va arsenal sifatida foydalangan[14]. Napoleon qasrga 1807 va 1812-yillarda tashrif buyurgan[15]. Oltinchi koalitsiya urushidan keyin qal’a Prussiya tarixi va milliy ongining ramziga aylandi. 1910-yilda Flensburgdagi Murvik dengiz akademiyasi qurildi[16].

Ikkinchi jahon urushidan keyingi qal’a xarobalari. Gʻishtli tashqi devorlarning aksariyati buzilmagan

1930-yillarning boshlarida Adolf Gitlerning hokimiyat tepasiga kelishi bilan natsistlar qasrdan Gitler yoshlari va nemis qizlari ligasining yillik ziyoratgohi sifatida foydalanishgan. Marienburgdagi Tevton qal’asi Gitler hukmronligi davrida qurilgan Uchinchi Reyxning orden qal’alari uchun loyiha boʻlib xizmat qildi[17][18].

Ikkinchi jahon urushidan keyin[tahrir | manbasini tahrirlash]

Urush tugagach, Malbork shahri va qal’a yana Polsha tarkibiga kirdi. Qal’a asosan rekonstruksiya qilingan, qayta tiklash 1959-yilda sodir boʻlgan yongʻindan keyin 1962-yildan beri davom etmoqda, bu esa koʻproq zarar keltirdi[19]. Ikkinchi jahon urushi arafasida qayta tiklangan va jangda vayron qilinganidan soʻng, 2016-yil aprel oyida yangi restavratsiya tugallanmaguncha, u yaroqsiz holatda edi[20]. 1961-yilda Qal’a muzeyi (Muzeum Zamkowe) tashkil etildi va 1965-yilda amber koʻrgazmasi ochildi[21][22][23][24][25].

Galereya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Shuningdek qarang[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. „Castle of the Teutonic Order in Malbork - UNESCO World Heritage Centre“. Whc.unesco.org (7-dekabr 1997-yil). Qaraldi: 25-iyul 2012-yil.
  2. „Castle of the Teutonic Order in Malbork“, WHC-08/32.COM/8D, UNESCO, Paris, 22 May 2008.
  3. Centre, UNESCO World Heritage „Castle of the Teutonic Order in Malbork“. whc.unesco.org. Qaraldi: 17-iyul 2018-yil.
  4. „Malbork Castle: Easy Day Trip from Gdańsk to World's Largest Castle! - solosophie“ (31-yanvar 2018-yil). Qaraldi: 17-iyul 2018-yil.
  5. „Zamek Malbork - historia, wnętrza, zwiedzanie, ciekawostki“ (pl) (21-iyun 2016-yil). Qaraldi: 17-iyul 2018-yil.
  6. „Bearing witness to a brighter moment in Poland's history: Visiting Malbork Castle“ (13-iyul 2017-yil). Qaraldi: 17-iyul 2018-yil.
  7. „Historia“ (pl). Visit Malbork. Qaraldi: 15-noyabr 2019-yil.
  8. „Malbork Castle - Battle Castle“. Qaraldi: 17-iyul 2018-yil.
  9. „Ken Robson Home“. 22-aprel 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyun 2022-yil.
  10. von Rudolf Reide. Altpreussische Monatsschrift. Thomas & Oppermann, 1864. 
  11. „History - Malbork“. www.inyourpocket.com. Qaraldi: 17-iyul 2018-yil.
  12. „Historia“ (pl). Visit Malbork. Qaraldi: 15-noyabr 2019-yil.
  13. „Friedrich Gilly - oi“. Qaraldi: 17-iyul 2018-yil. {{cite magazine}}: sana parametriga berilgan qiymatni tekshirish lozim: |access-date= (yordam); Cite magazine requires |magazine= (yordam)
  14. „Malbork castle - Heyme“ (6-avgust 2015-yil). Qaraldi: 17-iyul 2018-yil.
  15. „Historia“ (pl). Visit Malbork. Qaraldi: 15-noyabr 2019-yil.
  16. Flensburger Tageblatt 100 Jahre Marineschule : Das rote Schloss des deutschen Kaisers
  17. „Daytrip from Gdańsk: Malbork Castle“. Qaraldi: 17-iyul 2018-yil.
  18. Stephen Batchelor. Medieval History For Dummies. John Wiley & Sons, 21-iyul 2010-yil — 363 bet. ISBN 978-0-470-74783-4. 
  19. „Castle of Knights - Malbork, Poland in Photos“ (17-iyul 2013-yil). Qaraldi: 17-iyul 2018-yil.
  20. „Conservation and building works in the complex of the Holy Virgin Church in the Castle Museum in Malbork“. funduszeeog.zamek.malbork.pl. Qaraldi: 17-iyul 2018-yil.
  21. „Historia“ (pl). Visit Malbork. Qaraldi: 15-noyabr 2019-yil.
  22. „Malbork“. European castles. Qaraldi: 17-iyul 2018-yil.
  23. Matthias Weber. Preußen in Ostmitteleuropa: Geschehensgeschichte und Verstehensgeschichte. Oldenbourg Verlag, 2003 — 193 bet. ISBN 978-3-486-56718-2. 
  24. C. Steinbrecht, Schloss Marienburg in Preussen, Berlin, 1894
  25. Malbork Castle (with an area of 143,591 square meters), the largest castle in the world by KML Area Calculator. Touropia, the Travel List Website: „10 Largest Castles in the World.“ Accessed 6 April 2011.

 

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]