Maktabgacha ta'lim

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Malayziyadagi bog'cha bolalari mashq qilmoqdalar

  Maktabgacha ta'lim muassasasi, shuningdek, bolalar bog'chasi, boshlang'ich maktab yoki o'yin maktabi sifatida ham tanilgan, bolalarga boshlang'ich maktabda majburiy ta'limni boshlashdan oldin erta bolalik davridagi ta'limni taklif qiladigan ta'lim muassasasi. U davlat yoki xususiy bo'lishi mumkin va davlat mablag'lari hisobidan subsidiyalanishi mumkin.

Ma'lumot[tahrir | manbasini tahrirlash]

Terminologiya mamlakatga qarab farq qiladi. Ba'zi Yevropa mamlakatlarida "bolalar bog'chasi" atamasi ISCED 0 darajasida tasniflangan bolalarning ISCED 1-darajasida boshlang'ich maktabni boshlashdan oldin bir yoki bir necha yillik ta'lim majburiy bo'lgan rasmiy ta'limga ishora qiladi.[1]

Ushbu yosh guruhidagi ta'lim muassasalari uchun quyidagi atamalar qo'llanilishi mumkin:

  • 6 haftalikdan 6 yoshgacha bo'lgan boshlang'ich maktabgacha ta'lim muassasisi yoki bolalar bog'chasi[2](Pre-Primary or Creche) - ota-onalar o'z farzandlarini (bolalarini) boshlang'ich maktabgacha ro'yxatdan o'tkazishi mumkin bo'lgan bolalarni parvarish qilish bo'yicha ta'lim xizmati. Bu, shuningdek, bog'cha yoshidan kichik bo'lgan bolalar uchun xizmatlarni aniqlash uchun ham foydalanish mumkin, ayniqsa, bolalar bog'chasi majburiy bo'lgan mamlakatlarda. Maktabgacha ta'lim dasturi bolalar bog'chasida o'tkaziladi.
  • 0 oylikdan 5 yoshgacha bo'lgan bolalar bog'chasi (Nursery school) - Buyuk Britaniya va AQShda
  • 0 oylikdan yoshgacha bo'lgan bolalar bog'chasi (Daycare) (AQSh) - bolalar bog'chasida o'tkaziladi, ammo uni "bolalar parvarishi xizmati" yoki "kresh" deb ham atash mumkin.[3][4]
  • 2 yoshdan 5 yoshgacha bo'lgan maktabgacha ta'lim (Preschool) (AQSh va Buyuk Britaniya) - bolalar bog'chasida tayyorgarlik bolaning rivojlanishiga mos keladimi yoki yo'qligi bilan bog'liqligi katta omil hisoblanadi, shuning uchun bola 2 yoshdan boshlab borishi kerak. Maktabgacha ta'lim bolalar bog'chasiga qatnaydigan har qanday bola uchun muhim va foydalidir, chunki u bolaga ijtimoiy munosabatlarga kirishishni boshlash imkonini beradi. Kognitiv, psixologik va jismoniy rivojlanishga asoslangan ta'lim orqali maktabgacha yoshdagi bola o'z atrof-muhitini va boshqalar bilan og'zaki muloqot qilishni o'rganadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar o'yin va muloqot orqali atrofdagi dunyo qanday ishlashini bilib oladilar.
  • 4 yoshdan 5 yoshgacha bo'lgan Pre-K (yoki Pre-Bolalar bog'chasi) - u AQShdagi bolalar uchun maktabga kirgungacha bo'lgan vaziyatni o'z ichiga oladi. U yerda bolaga ranglar, raqamlar, shakllar va boshqalardan ko'ra ko'proq bilim va ko'nikmalar beriladi.
  • 5 yoshdan 6 yoshgacha bo'lgan bolalar bog'chasi (AQSh) - boshlang'ich maktablar hisoblanadi; dunyoning ko'p qismlarida (ingliz tilida so'zlashadigan mamlakatlarda kamroq) bu rasmiy ta'limning birinchi bosqichini anglatadi.

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kelib chiqishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Samuel Vilderspin, maktabgacha ta'lim asoschilaridan biri.

Maktab uyda o'qish va yozishni o'rgangan bolalar uchun cheklangan davrda yetim bolalar yoki fabrikalarda ishlaydigan ayollarning bolalari uchun o'quv maskanini ochishga urinishlar ko'p bo'lgan.

1779-yilda Iogann Fridrix Oberlin va Luiza Scheppler Strassburgda ota-onalari kun davomida bo'lmagan maktabgacha yoshdagi bolalarga g'amxo'rlik qilish va o'qitish uchun dastlabki muassasaga asos solishdi.[5] Taxminan bir vaqtning o'zida, 1780-yilda, xuddi shunday chaqaloqlar muassasalari Bavariyada tashkil etilgan 1802-yilda Pauline zur Lippe Detmoldda maktabgacha ta'lim markazini tashkil etdi.

1816-yilda faylasuf va pedagog Robert Ouen Shotlandiyaning Nyu-Lanark shahrida birinchi ingliz va ehtimol global miqyosda birinchi chaqaloqlar maktabini ochdi.[6][7][8] Ouen tegirmon kooperativlari bilan birgalikda bolalaring har qanday mehnatga layoqatli bo'lishlari uchun bolalarga yaxshi axloqiy ta'lim berishni xohladi. Uning tizimi asosan savodxonlik va hisob-kitoblarga ega bo'lgan itoatkor bolalarni voyaga yetkazishda muvaffaqiyat qozondi.[9]

Samuel Uilderspin 1819-yilda Londonda oʻzining birinchi bolalar maktabini ochdi[10] va yana yuzlab maktablarni tashkil etdi. U ushbu mavzu bo'yicha ko'plab asarlar nashr etdi va uning ishi butun Angliya va undan uzoqdagi bolalar maktablari uchun namuna bo'ldi. O'yin Vilderspin ta'lim tizimining muhim qismi edi. U o'yin maydonchasini ixtiro qilgan. 1823-yilda Uilderspin maktabga asoslanib, "On the Importance of Educating the Infant Poor" ("Kambag'al go'daklarni tarbiyalashning ahamiyati to'g'risida") kitobini nashr etdi. U keyingi yili chaqaloqlar maktabi jamiyatida ishlay boshladi va boshqalarga o'z qarashlari haqida ma'lumot berdi. U shuningdek, "The Infant System, for developing the physical, intellectual, and moral powers off all children from one to seven years of age" (" Chaqaloq tizimi, bir yoshdan yetti yoshgacha bo'lgan barcha bolalarning jismoniy, intellektual va axloqiy kuchlarini rivojlantirish uchun") asarini yozgan.

Tarqalishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Iogan Geynrix Pestalotsini tanigan va undan ta'sirlangan grafinya Tereza Brunsvik (1775–1861) 1828-yil 27-mayda Budadagi qarorgohida Angyalkert (vengriyacha "farishta bog'i")ni ochilishidan ilhomlandi va yosh bolalar uchun o'n bitta parvarishlash markaziga asos soldi.[11][12] 1836-yilda u maktabgacha ta'lim muassasalarini tashkil etish institutiga asos soldi. Bu g'oya zodagonlar va o'rta sinflar orasida mashhur bo'ldi va butun Vengriya qirolligiga tarqaldi.

1956-yilda Sharqiy Germaniyadagi bolalar bog'chasi

Fridrix Fröbel (1782-1852) 1837-yilda Tyuringiyaning Shvartsburg-Rudolshtadt knyazligidagi Bad Blankenburg qishlog'ida O'yin va Faoliyat institutini ochdi va uni 1840-yil 28-iyunda bolalar bog'chasi deb nomini o'zgartirdi.

Fröbel tomonidan o'qitilgan ayollar barcha Yevropa mamlakatlarida va butun dunyoda bolalar bog'chalarini ochdilar. Qo'shma Shtatlardagi birinchi bolalar bog'chasi 1856-yilda Viskonsin shtatidagi Uotertaun shahrida tashkil etilgan va nemis tilida olib borilgan.[13] Elizabet Peabodi 1860-yilda Amerikadagi birinchi ingliz tilidagi bolalar bog'chasiga asos solgan va Amerikadagi birinchi bepul bolalar bog'chasiga 1870-yilda nemis sanoatchisi va filantropi Konrad Poppenxusen tomonidan asos solingan. Syuzan Blow tomonidan 1873-yilda Sent-Luisda yangi maktabgacha ta'lim muassasiga asos solingan. Kanadadagi birinchi xususiy bolalar bog'chasi 1870-yilda Sharlottaun shahridagi Uesliyan metodist cherkovi tomonidan ochilgan va o'n yillikning oxiriga kelib ular Kanadaning yirik shaharlari va shaharlarida keng tarqalgan edi.[14][15] Mamlakatdagi birinchi davlat maktab bolalar bog'chalari 1882-yilda Ontario, Berlinda Markaziy maktabda tashkil etilgan.[16] 1885-yilda Toronto Oddiy maktabida (o'qituvchilar tayyorlash) bolalar bog'chasida o'qitish bo'limi ochildi.[16]

Elizabet Xarrison erta bolalik ta'limi nazariyasi bo'yicha ko'p yozgan va 1886-yilda Milliy ta'lim kollejini tashkil etish orqali bolalar bog'chasi o'qituvchilari uchun ta'lim standardlarini oshirish ustida ishlagan.

Head Start AQShda davlat tomonidan moliyalashtiriladigan birinchi maktabgacha ta'lim dasturi bo'lib, 1965-yilda Prezident Jonson tomonidan kam ta'minlangan oilalar uchun yaratilgan - o'sha paytda bolalarning atigi 10 foizi maktabgacha ta'lim muassasalariga qamrab olingan. Katta talab tufayli turli davlatlar 1980-yillarda kam ta'minlangan oilalar uchun maktabgacha ta'lim muassasalarini subsidiya qilgan.

Rivojlanish sohalari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hindiston maktabgacha ta'lim muassasasida hunarmandchilik, 2014-yil.

O'rganishning eng muhim yillari tug'ilishdan boshlanadi.[17] Bola hayotining dastlabki uch yili tilni o'zlashtirish, ijtimoiylashuv va o'rganishga munosabat uchun asos yaratishi juda muhimdir. Dastlabki yillarda va ayniqsa, dastlabki 3-5 yil ichida odamlar juda ko'p ma'lumotni o'zlashtira oladi. Miya birinchi yillarda eng tez o'sadi. Rivojlanishga mos dasturlarga ega yuqori sifatli va yaxshi tayyorlangan o'qituvchilar va maktabgacha ta'lim muassasalari bolalarning ta'lim natijalarini yaxshilashga uzoq muddatli ta'sir ko'rsatishi mumkin.

Maktabgacha ta'limni qamrab oladigan rivojlanish sohalari turlicha. Biroq, odatda quyidagi asosiy mavzular taklif etiladi.

  • Shaxsiy, ijtimoiy, iqtisodiy va hissiy rivojlanish
  • Muloqot (shu jumladan imo- ishora tili), gapirish va tinglash
  • Dunyo bilimi va dunyoni tushunish
  • Ijodiy va estetik rivojlanish
  • Matematik tushuncha
  • Jismoniy rivojlanish
  • Jismoniy salomatlik
  • O'yin
  • Jamoaviy ish
  • O'z-o'ziga yordam ko'rsatish ko'nikmalari
  • Ijtimoiy ko'nikmalar
  • Ilmiy fikrlash
  • Savodxonlik

Maktabgacha ta'lim tizimi tuzilma (ma'muriyat, sinflar soni, o'quvchi-o'qituvchi nisbati, xizmatlar), jarayon (sinfdagi muhit sifati, o'qituvchi va bolaning o'zaro aloqasi va boshqalar) va moslashtirish (standardlar, o'quv dasturi, baholash) komponentlariga rioya qiladi. O'quv dasturi turli yoshdagilar uchun mo'ljallangan. Masalan, 10 ga qadar hisoblash odatda to'rt yoshdan keyin amalga oshiriladi.[18]

O'quv dasturi[tahrir | manbasini tahrirlash]

2000-yillarda Buyuk Britaniyadagi bolalar bog'chasida uch yoshli bola tomonidan bajarilgan hisoblash vazifasi.

Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun o'quv dasturlari uzoq vaqtdan beri munozaralarga sabab bo'lgan. Buning ko'p qismi mazmun va pedagogika ustida bo'ladi; o'quv rejasiga akademik mazmunni qanchalik kiritish kerakligi va kattalar tomonidan qo'llab-quvvatlanadigan rasmiy o'qitish yoki bolalar tashabbusi bilan o'rganish samaraliroqligi haqida fikr yuritiladi.[19] Akademik o'quv dasturi tarafdorlari asosiy ko'nikmalarga, ayniqsa savodxonlik va hisob -kitoblarga va tegishli maqsadlarga erishish uchun tuzilgan oldindan belgilangan faoliyatga e'tibor berishni afzal ko'rishadi. Xalqaro miqyosda bunday turdagi erta bolalarni parvarish qilish va ta'lim dasturiga va bolaning umumiy rivojlanishini, jumladan, sog'lig'i va jismoniy rivojlanishini, hissiy va ma'naviy farovonligini, ijtimoiy kompetensiyasini, intellektual rivojlanishini va muloqot qobiliyatlarini qo'llab-quvvatlaydigan keng qamrovli o'quv dasturini himoya qilishga keskin qarshilik mavjud.[20]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. „Eurydice“. 9-oktabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-mart 2017-yil.
  2. Stephens. „Preschool Report“. ChildCareIntro.com (28-noyabr 2013-yil). 12-dekabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-dekabr 2013-yil.
  3. Turner, Martin; Rack, John Paul (2004). The study of dyslexia. Birkhäuser, ISBN 978-0-306-48531-2
  4. Dustmann, Christian; Fitzenberger, Bernd; Machin, Stephen (2008). The economics of education and training. Springer, ISBN 978-3-7908-2021-8
  5. Samuel Lorenzo Knapp (1846), Female biography: containing notices of distinguished women Philadelphia: Thomas Wardle. p. 230
  6. Vag, Otto (March 1975). „The Influence of the English Infant School in Hungary“. International Journal of Early Childhood. 7-jild, № 1. 132–136-bet. doi:10.1007/bf03175934.
  7. „New Lanark Kids: Robert Owen“. 15-avgust 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-dekabr 2013-yil.
  8. „Education in Robert Owen's New Society: the New Lanark Institute and schools“. 23-yanvar 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-dekabr 2013-yil.
  9. „Socialist – Courier: Robert Owen and New Lanark“. Socialist-courier.blogspot.co.uk (29-iyun 2012-yil). 23-oktabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-noyabr 2013-yil.
  10. Wilderspin, Samuel. The Importance of Educating the Infant Poor. London: W. Simpkin & R. Marshall, Goyder, printer, 1823 — 3 bet. 
  11. Budapest Lexikon, 1993
  12. Public Preschool Education in Hungary: A Historical Survey, 1980
  13. „Watertown Historical Society“. Watertown Historical Society. 21-iyun 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-iyun 2015-yil.
  14. Olsen, M.I. 1955. "The development of play schools and kindergartens and an analysis of a sampling of these institutions in Alberta. Master's thesis, University of Alberta."
  15. Larry Prochner, "A History of Early Education and Child Care in Canada, 1820–1966" in Early Childhood Care and Education in Canada (eds. Larry Prochner and Nina Howe), Vancouver: UBC Press, 2000
  16. 16,0 16,1 Larry Prochner, History of Early Childhood Education in Canada, Australia and New Zealand, UBC Press 2009
  17. The Early Years Framework. Scottish Government, 2008. ISBN 978-0-7559-5942-6. 1-dekabr 2013-yilda qaraldi. 
  18. „Age Appropriate Curriculum, Developmental Milestones, and Readiness: What My Child Should Be Learning and When“. 2-dekabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-dekabr 2013-yil.
  19. Katz, L. Curriculum Disputes in Early Childhood Education. ERIC Clearinghouse on Elementary and Early Childhood Education. EDO-PS-99-13.
  20. Bennett, J. 2004. Curriculum in early childhood education and care. UNESCO Policy Brief on Early Childhood. No. 26, September 2004.

Qo'shimcha o'qish[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Buysee, V.. Consultation in Early Childhood Settings. Baltimore: Paul H. Brookes Publishing, 2005. ISBN 978-1-55766-774-8. 
  • Center for Public Education. (March 2007). Retrieved 2 July 2009, from http://www.centerforpubliceducation.org/Main-Menu/Pre-kindergarten/Pre-Kindergarten/Pre-kindergarten-What-the-research-shows.html
  • Condillac, E. B. (1746/1970, 2001). Essai sur l'origine des connaissances [Essay on the origin of human knowledge] in Oeuvres Completes Tome 1. Genève: Slatkine reprints. Retrieved from http://www.slatkine.com/. In addition, translated from the French of the Abbé de Condillac by Hans Aarsleff, Cambridge, MA: Cambridge University Press.
  • Condillac, E. B. (1749/1970, 1982). Traité des systèmes [Treatise on the systems] in Oeuvres Completes Tome 2. Genève: Slatkine reprints. Retrieved from http://www.slatkine.com/. In addition, translated from the French of the Abbé de Condillac by Franklin Philip, Philosophical Writings of Etienne Bonnot, Abbé de Condillac (Vol. I), Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum.
  • Condillac, E. B. (1754/1982). Traité des sensations [Treatise on the sensations]. Genève: Slatkine reprints. Retrieved from http://www.slatkine.com/. In addition, translated from the French of the Abbé de Condillac by Franklin Philip, Philosophical Writings of Etienne Bonnot, Abbé de Condillac, and (Vol. I), Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum.
  • Condillac, E. B. (1756). An essay on the origin of human knowledge. In Locke's Essay on the Human Understanding. Translated from the French of the Abbé de Condillac by Thomas Nugent. London, England: J. Nourse. Retrieved 23 September 2008 from https://books.google.com/books?id=rp_go5DhQqQC.
  • Fay, J. & Funk, D. (1995). Teaching with love & logic. Golden, CO: The Love & Logic Press, Inc.
  • Glasser, W. (1984). Self-importance boosts learning. The School Administrator 45, 16–18.
  • Glasser, W. (1996). „Then and now. The theory of choice“. Learning. 25-jild, № 3. 20–22-bet. Qaraldi: 30–sentabr 2013–yil.{{cite magazine}}: CS1 maint: date format ()
  • Heyman, G., Dweck, C., & Cain, K. (1992). Young children's vulnerability to self-blame and helplessness: Relationship to beliefs about goodness. Child Development, 63, 401–415.
  • Individuals with Disabilities Individualizing Education Act (IDEA) Data. (2006). Part B child count data [Table]. Retrieved 25 May 2008, from https://web.archive.org/web/20130727110604/http://www.ideadata.org/PartBData.asp
  • Itard, J. M. G. (1962). The wild boy of Aveyron. (G. Humphrey & M. Humphrey, Trans.). New York: Appleton-Century-Crofts. (Original works published 1801 and 1806).
  • Levin, H. M.; Schwartz, H. L. (2007b). „Educational vouchers for universal pre-schools“ (PDF). Economics of Education Review. 26-jild. 3–16-bet. doi:10.1016/j.econedurev.2005.10.006. 4–noyabr 2012–yilda asl nusxadan (PDF) arxivlandi.{{cite magazine}}: CS1 maint: date format ()
  • Levin, H.M.; Schwartz, H.L. (2007). „What is the cost of a preschool program?“. National Center for the study of Privatization in Education. {{cite magazine}}: Cite magazine requires |magazine= (yordam) Symposium conducted at the meeting of the AEFA Annual Conference, Baltimore, Maryland.
  • McCollum, J. A.; Yates, T. (1994). „Dyad as focus, triad as means: A family-centered approach to supporting parent-child interactions“. Infants and Young Children. 6-jild, № 4. 54–63-bet. doi:10.1097/00001163-199404000-00008.
  • Reeves, K.. Preschool in the public schools. American Association of School Administrators, 2000.  1-9
  • Skinner, B. F. (1954). „The science of learning and the art of teaching“. Harvard Educational Review. 24-jild, № 2. 86–87-bet.