Kosova-Turkiya munosabatlari

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Kosovo-Turkiya munosabatlari qisman tan olingan Kosovo Respublikasi va Turkiya oʻrtasidagi ikki tomonlama diplomatik munosabatlardir hisoblanadi.

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kosovo Respublikasi Bosh vaziri Hoshim Tachi va Turkiya Bosh vaziri Rajab Toyyib Erdoʻgʻon Prizrenda, 2010-yil.

1990-yillarda Bosniya va Kosovoda qurolli mojarolar boshlandi, Turkiya hukumati ham bu jarayonga aralashdi[1]. 1990-yillarda Turkiya Kosovo albanlariga cheklangan yordam koʻrsatdi , Milliy razvedka tashkiloti Kosovo ozodlik armiyasi jangchilarini Izmirdagi harbiy bazada oʻqidilar. Boshqa tomondan, Turkiya hukumati Kosovo urushining separatistik maqsadidan xavotirda edi, chunki bu mamlakat ichidagi kurdlar bilan bogʻliq vaziyatga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin va Kosovodagi turklar serblarga qarshi kurashda albanlar bilan birlashmagan[2] edi. 1990-yillarda Turkiya aholisi oʻz mamlakatlaridagi alban mafiyasining faoliyati tufayli albanlarga nisbatan salbiy nuqtai nazarga ega boʻlgan koʻpchilik Yevropa mamlakatlari aholisidan farqli oʻlaroq, kosovo albanlariga xayrixoh edilar[3][4].

Turk aholisi Kosovodagi voqealardan xavotirda edi va Bolqon yarim oroli bilan tarixiy, madaniy, diniy va boshqa aloqalar tufayli oʻzini oʻzi eʼlon qilgan Kosovo Respublikasi hukumatining serblarga qarshi va NATOga qarshi pozitsiyasini qoʻllab-quvvatladi[5]. NATO aʼzosi sifatida Turkiya oʻn sakkiz turk jangchisi ishtirok etgan Yugoslaviyani bombardimon qilishni qattiq qoʻllab-quvvatladi[5][6][7]. Urush tugaganidan keyin Turkiya 1000 nafar turk askari ishtirok etgan Yevropada Xavfsizlik Hamkorlik Tashkiloti missiyalari orqali Kosovoga barqarorlik va xavfsizlikka erishish uchun yordam berdi.

2008-yil 17-fevralda Kosovo Respublikasining Serbiyadan mustaqilligini bir tomonlama eʼlon qilish boʻlib oʻtdi. 2008-yil 18-fevralda Turkiya Kosovo Respublikasi mustaqilligini tan oldi[6]. Turkiyaning Adolat va taraqqiyot partiyasi Usmonlilar imperiyasiga aloqador davlatlar bilan munosabatlarni rivojlantirishni qoʻllab-quvvatlagani uchun Kosovo Respublikasi mustaqilligini zudlik bilan tan olish masalasini ilgari surdi[8]. Kosovo Respublikasining Turkiya bilan davlat munosabatlari doʻstona, chunki Turkiyaning alban aholisi Bolqon yarim orolida va aksincha albanlar bilan yaqin aloqada boʻlib turadi, shuningdek, Turkiya hukumatining yaqin ijtimoiy-siyosiy munosabatlarni oʻrnatishga qaratilgan siyosati buning asosiy sababi hisoblanadi. Kosovo Respublikasi bilan madaniy, iqtisodiy va harbiy aloqalar yanada ravnaq topa boshladi[9]. Turkiya Kosovo Respublikasining Bolqondagi geosiyosiy manfaatlarini qoʻllab-quvvatlaydi. 2011-yilda Gallup instituti Kosovo Respublikasi aholisi oʻrtasida soʻrov oʻtkazdi, uning natijalariga koʻra, kosovoliklarning 85 foizi Turkiyani doʻst mamlakat deb bilishi maʼlum boʻldi[9].

Turkiya albanlar va Gʻarbning anʼanaviy ittifoqchisi sifatida koʻriladi, shuningdek, Kosovo Respublikasi mustaqilligini qoʻllab-quvvatlagani buning asosiy sababidir[10]. Kosovo albanlarining aksariyati faqat Kosovo Respublikasi pasportiga ega va Turkiya ular vizasiz tashrif buyurishi mumkin boʻlgan kam sonli davlatlardan biridir[11]. Turkiya Kosovo va Serbiya oʻrtasidagi tinchlik muzokaralarini rasman qoʻllab-quvvatlaydi, shuningdek, Kosovo Respublikasining NATO va Yevropa Ittifoqiga qoʻshilishi uchun siyosiy yordam beradi[12]. 2013-yil oktabr oyida Turkiya Bosh vaziri Rajab Toyyib Erdoʻgʻon Kosovo Respublikasiga rasmiy davlat tashrifi chogʻida turklar va kosovarlarni umumiy tarix, madaniyat, sivilizatsiya birlashtirib turishini, bu ikki xalq birodar ekanini taʼkidlagan edi. Soʻngra Turkiya Kosovo, Kosovo esa Turkiya ekanligini qoʻshimcha qildi. Turkiya bosh vazirining bunday izohlari esa Serbiyaning gʻazabga sabab boʻlgan edi[12][13][13].

Iqtisodiy va madaniy aloqalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Turkiyadagi alban diasporasi Turkiyaning Kosovo Respublikasi mustaqilligini tan olishini qatʼiyan qoʻllab-quvvatladi[9]. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, kosovo albanlari toʻgʻridan-toʻgʻri Kosovo Respublikasiga qaraganda Turkiyada koʻproq yashaydi[14][15][16]. Turkiya Adolat va taraqqiyot partiyasi mamlakatda koʻplab alban millatiga mansub odamlar istiqomat qilishini tan oladi va bu ichki va tashqi siyosatga maʼlum darajada taʼsir koʻrsatadi[9]. Kosovolik Mehmet Akif Ersoyning (Turkiya madhiyasi muallifi) va boshqa koʻplab alban asli turklarning tugʻilgan joyidir. Kosovo Respublikasida 20 000 turklar yashaydi va turk tili bu davlatning rasmiy mintaqaviy tillaridan biri sanaladi[17].

Turkiya Kosovo Respublikasi uchun muhim savdo sherigi boʻlib, mamlakatlar oʻrtasidagi tovar ayirboshlash ijobiy dinamika va barqaror oʻsishni tashkil etmoqda. Turkiya Kosovo Respublikasida avtomobil yoʻllari va aeroportlar qurilishiga sarmoya kiritmoqda, 2010-yillar boshida 500 million AQSh dollari miqdoridagi shartnomalar imzolangan[8][11]. Turkiya Kosovo Respublikasi iqtisodiga sarmoya kiritgan eng yirik investitsion davlatlar uchligidan birini tashkil etadi[8][18].

Turkiyaning Kosovo Respublikasi siyosatiga taʼsiri[tahrir | manbasini tahrirlash]

2010-yillarda Turkiya hukumati Kosovo Respublikasidan ushbu davlatning Usmonlilar davri haqidagi maktab darsliklari mazmunini oʻzgartirishni soʻradi, uning fikricha, haqoratomuz materiallar[19][20][21][22] maktab darsliklarida kiritilganligidir. Turkiyaning ushbu soʻrovini koʻrib chiqqandan soʻng, Kosovo Respublikasi hukumati maktab darsliklari mazmuniga neytral atamalarni kiritish orqali oʻzgartirish kiritishga qaror qabul qildi[21][22].

2018-yilning fevral oyida Kosovo Respublikasi politsiyasi "Ozod Kurdiston " mitingini taqiqlagan edi. Kosovo Respublikasi rasmiylarining pozitsiyasiga koʻra, miting tashkilotchilari miting oʻtkazishga ruxsat bermagan, shuningdek, bunday hodisa oldindan aytib boʻlmaydigan oqibatlarga olib kelishi mumkin. Turkiya hukumati Kosovo Respublikasining bu harakatini yuqori baholadi va bu mitingni oʻtkazish mamlakatlar oʻrtasidagi munosabatlarga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkinligini qoʻshimcha qilib oʻtdi[23][24].

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Sayari 2000, ss. 176–178
  2. Sayari 2000, s. 178
  3. Deliso 2007, s. 38
  4. Lani, Schmidt 1998, s. 90
  5. 5,0 5,1 Dannreuther 2001, ss. 206–208
  6. 6,0 6,1 Bishku 2013, s. 98
  7. „Turkish Air Force“. Hvkk.tsk.tr. 13-may 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-mart 2009-yil.
  8. 8,0 8,1 8,2 Balcer 2012, s. 227
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Petrović, Reljić 2011, ss. 162, 166, 169–170
  10. Ağir, Arman 2016.
  11. 11,0 11,1 Bošković, Reljić & Vračić 2016, s. 113
  12. 12,0 12,1 Eralp 2016, ss. xv–xvi
  13. 13,0 13,1 „Erdogan: 'Kosovo Is Turkey'“. al-monitor.com (28-oktabr 2013-yil). Qaraldi: 29-oktabr 2014-yil.
  14. „Archived copy“. 12-mart 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-sentabr 2010-yil.
  15. „milliyet.com.tr“. 26-iyun 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-fevral 2018-yil.
  16. Milliyet, Türkiyedeki Kürtlerin Sayısı. 2008-06-06
  17. „Kosovo in figures 2005“. 9-mart 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-fevral 2018-yil.
  18. Bobić 2015, s. 100
  19. Bošković, Reljić & Vračić 2016, s. 107
  20. Jazexhi 2012, s. 14
  21. 21,0 21,1 Hamidi, Lavdim. „Pristina ʻTold to Revise History Books’“. Balkan Insight (1-dekabr 2010-yil). Qaraldi: 18-fevral 2018-yil.
  22. 22,0 22,1 Musliu, Jeton. „Kosovo Textbooks Soften Line on Ottoman Rule“. Balkan Insight (22-yanvar 2013-yil). Qaraldi: 18-fevral 2018-yil.
  23. „Turkish Media Praise Kosovo For Banning Kurdish Event“ (en). Qaraldi: 18-fevral 2018-yil.
  24. „Kosovo halts YPG/PKK terror group propaganda“. Anadolu Agency. 9-noyabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-fevral 2018-yil.

Adabiyotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]