Kontent qismiga oʻtish

Fotoeffekt

Vikipediya, erkin ensiklopediya

Fotoeffekt (yoki fotoelektron emissiya) — moddalarning elektromagnit nurlanish (yorugʻlik, ultrabinafsha yoki rentgen nurlari) taʼsirida elektron chiqarishi hodisasi[1].

Fotoeffekt hodisasini 1887-yilda nemis fizigi Heinrich Hertz ochgan. Dastlabki tajribaviy tadqiqotlarni rus olimi Aleksandr Stoletov (1888) va nemis fizigi Filipp Lenard (1899) oʻtkazgan. Fotoeffekt qonunlarini 1905-yilda Albert Einstein kvant nazariyasi asosida toʻliq tushuntirib bergan va ushbu kashfiyoti uchun 1921-yilda Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan.

Fotoeffekt qonuniyatlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Eksperimental tadqiqotlar natijasida fotoeffektning uchta asosiy qonuni aniqlangan[2]: 1. Stoletov qonuni: Vaqt birligi ichida katoddan urib chiqarilayotgan fotoelektronlar soni (fototok kuchi) tushayotgan nurlanish intensivligiga toʻgʻri proporsionaldir. 2. Fotoeffektning qizil chegarasi: Har bir modda uchun nurlanishning maʼlum bir minimal chastotasi (yoki eng katta toʻlqin uzunligi ) mavjud boʻlib, agar boʻlsa, nurlanish intensivligi qanchalik yuqori boʻlishidan qatʼi nazar fotoeffekt sodir boʻlmaydi. 3. Kinetik energiya qonuni: Chiqayotgan fotoelektronlarning eng katta kinetik energiyasi nurlanish chastotasi ortishi bilan chiziqli ravishda ortadi va nurlanish intensivligiga bogʻliq boʻlmaydi.

Eynshteyn tenglamasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Erkin elektron fotonni yuta olmaydi, chunki bunda bir vaqtning oʻzida energiya va impulsning saqlanish qonunlari bajarilmaydi. Shuning uchun fotoeffekt modda atomlari bilan bogʻlangan elektronlarda yuz beradi.

Energiyaning saqlanish qonuniga koʻra, yutilgan foton energiyasi () elektronning moddadan chiqish ishini () bajarishga hamda unga kinetik energiya berishga sarflanadi[1]:

Bu yerda:

  • — Plank doimiysi;
  • — tushayotgan nurlanish chastotasi;
  • — elektronning moddadan chiqish ishi;
  • va — elektronning massasi hamda maksimal tezligi.

Fotoeffektning qizil chegarasi () quyidagi shartdan aniqlanadi:

Fotoeffekt turlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Nurlanish va modda oʻzaro taʼsirining xarakteriga koʻra fotoeffekt bir necha turga boʻlinadi:

  • Tashqi fotoeffekt: Fotonlar taʼsirida elektronlarning modda (metall yoki dielektrik) sirtidan tashqariga urib chiqarilishi.
  • Ichki fotoeffekt: Yarimoʻtkazgich va dielektriklarda fotonlar yutilishi natijasida elektronlarning valentlik zonasidan oʻtkazuvchanlik zonasiga oʻtishi, yaʼni erkin zaryad tashuvchilar hosil boʻlishi.
  • Fotoionlanish: Gazlarda fotonlar yutilishi natijasida neytral atom yoki molekulalardan elektron ajralib chiqib, ionlar hosil boʻlishi.

Fotoeffekt hodisasi zamonaviy texnikada keng qoʻllaniladi:

  • Fotoelementlar va fotodiodlar: Yorugʻlik signallarini elektr signallariga aylantirishda;
  • Quyosh panellari: Quyosh energiyasini elektr energiyasiga aylantirishda;
  • Tungi koʻrish moslamalari: Elektrono-optik kuchaytirgichlar hamda fotokoʻpaytirgichlarda (FEU).
  1. 1 2 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
  2. ↑ Savelyev I. V. Kurs obshchey fiziki. Tom 3: Kvantovaya optika, atomnaya fizika. Moskva, 1989.
  • Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
  • Savelyev I. V. Kurs obshchey fiziki. Tom 3: Kvantovaya optika, atomnaya fizika. Moskva, 1989.
  • Landsberg G. S. Optika. Moskva, 2003.