Chiroq

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Moskvadagi Rijskiy temir yoʻl stansiyasidagi temir yoʻl muzeyida XIX asrning kerosin stansiyasi chirogʻi

Chiroq (grekcha: Φανάρι) — koʻchma yoki statsionar sunʼiy yorugʻlik manbai. Zulmatda fazoning maʼlum qismini yoritish uchun qurilma. Chiroq atamasining etimologiyasi yunoncha chiroq soʻzining kelib chiqishiga borib taqaladi[1].

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qoʻl chiroqlariga haqidagi ilk eslatmalar antik davrga toʻgʻri keladi. Aristotel fonari hayvon organining prototipiga aylangan.Qadimgi Rimda tunda yoʻlni yoritishi kerak boʻlgan chiroqchi (lanternarius) kasbi mavjud edi[2]. Muqaddas Kitobda chiroqlar haqida faqat Rim askarlari Masihni hibsga olish uchun kelganlarida eslatib oʻtiladi (In. 18:3). Maʼlumki, Sinoplik Diogen fonar bilan koʻchalarda yurib, „Men odam izlayapman“ iborasini aytgan. Taxminan bir vaqtning oʻzida (miloddan avvalgi III asr) Sharqda Xitoy chiroqlari paydo boʻldi va keyinchalik chiroqlar festivali tashkil etildi[3].

Oʻrta asrlarning oxirida Angliyada koʻcha chiroqlari paydo boʻldi. Ular birinchi marta 1417-yilda Londonda mer Genri Barton[4] buyrugʻi asosida yoqilgan. Oʻsha paytda chiroqlarda shamlar ishlatilgan.Oʻrta asrlarda Germaniyada Avliyo Martin kunini nishonlash odati (11-noyab) chiroqlar bilan sayr qilish anʼanasi asosida paydo boʻlgan[5]. Kenevir yogʻi yoqilgʻi sifatida ishlatilgan va chiroqlarga xizmat koʻrsatish moʻynachilar tomonidan amalga oshirilgan. Uzoq Sharqda yapon chiroqlari keng tarqalgan.

Amsterdamdagi qizil chiroqli tuman fohishaxonalar bilan bogʻlanib qoldi. XVII asrda sehrli fonar deb nomlangan proyektor paydo boʻldi. 1669-yilda gollandiyalik Yan van der Xeyden paxta chirogʻi bilan moy chiroqqa asoslangan koʻcha chiroqlari dizaynini ixtiro qildi[6]. 1720-yilda Sankt-Peterburgda shishali yog 'lampalar paydo boʻldi[7].

1807-yilda Londonda Uilyam Merdok[8] gaz lampalari paydo boʻldi va 1839-yilda ular Sankt-Peterburgda ham yoqildi[9].

1879-yilda Liteiny koʻprigida Yablochkovning elektr lampalari yoqildi[4]. 1883-yilda ular Nevskiy prospektini ham qamrab olishni boshladilar[10].

Sanʼatda[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]