Anishinaabelar

Anishinaabelar
Oʻz nomi	Anishinaabe
Hozirgi joylashuv areali va aholi soni
Kanada (Kvebek, Ontario, Manitoba) AQSh (Kanzas, Michigan, Minnesota, Shimoliy Dakota, Oklahoma va Viskonsin)
Til	Ingliz, fransuz, ojibve (jumladan, Ottava shevasi), potavatomi hamda algonkvin
Dini	Katolitsizm, metodizm va boshqalar
Oʻxshash xalqlar	Ottava, ojibvelar, potavatomilar, algonkinlar va Kanada metislari

Anishinaabe tili (yoki anishinaabe tillari) — Shimoliy Amerikada yashovchi anishinaabe xalqlariga mansub tubjoy tillar guruhi bo‘lib, algonkin tillari oilasi tarkibiga kiradi. Bu tillar asosan Kanada va AQSh hududlarida tarqalgan.

Anishinaabe tillari yagona standart til emas, balki o‘zaro yaqin bo‘lgan bir nechta tillar va shevalar majmuasini tashkil etadi. Ular orasida ojibve, ottava, potavatomi va algonkin tillari muhim o‘rin egallaydi. Ushbu tillar fonetik, grammatik va lug‘aviy jihatdan o‘xshash bo‘lsa-da, hududiy va tarixiy omillar ta’sirida ma’lum farqlarga ega.

Mazkur tillar an’anaviy ravishda og‘zaki muloqot vositasi sifatida shakllangan bo‘lib, bilimlar avloddan avlodga rivoyatlar, afsonalar, marosimlar va qo‘shiqlar orqali yetkazilgan. Yevropaliklar Shimoliy Amerikaga kelishidan oldin anishinaabe tillari keng hududda asosiy aloqa vositasi bo‘lgan.

Bugungi kunda anishinaabe tillari asosan Kanada va AQSh hududlarida tarqalgan bo‘lsa-da, ularning so‘zlashuvchilari soni kamayib bormoqda. Shunga qaramay, bu tillar anishinaabe xalqlarining madaniy o‘zligini saqlashda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ularni qayta tiklash va rivojlantirish bo‘yicha turli ta’limiy va jamoaviy tashabbuslar amalga oshirilmoqda.

Tarqalishi

Anishinaabe tillari quyidagi hududlarda so‘zlashiladi:

• Kanada: Ontario, Kvebek, Manitoba
• AQSh: Michigan, Minnesota, Viskonsin, Shimoliy Dakota, Kanzas va Oklahoma

Til tarkibi

“Anishinaabe tili” atamasi bitta yagona tilni emas, balki bir-biriga yaqin bo‘lgan bir nechta tillar va shevalarni o‘z ichiga oladi. Ularga quyidagilar kiradi:

• Ojibve (Ojibway) tili
• Ottava (Odawa) shevasi
• Potavatomi tili
• Algonkin tili
• Mississauga va Nipissing shevalari

Ko‘pincha “anishinaabe” va “ojibve” atamalari sinonim sifatida ishlatiladi, biroq bu to‘liq to‘g‘ri emas. Ojibve — anishinaabe tillaridan faqat bittasi hisoblanadi.

Grammatikasi va so‘zlashuvi

Anishinaabe tillari polisintetik va agglutinativ tuzilishga ega bo‘lib, bitta so‘z orqali butun bir gap ma’nosini ifodalash imkonini beradi; fe’llar til tizimida markaziy o‘rin tutadi va ular shaxs, zamon, ob’ekt hamda harakat yo‘nalishini bir vaqtda bildiradi. Otlar jonli va jonsiz toifalarga bo‘linadi, bu bo‘linish biologik jinsga emas, balki madaniy va semantik mezonlarga asoslanadi hamda fe’l shakllari va ko‘plik qo‘shimchalariga ta’sir ko‘rsatadi. Egalik asosan affikslar orqali ifodalanadi, masalan nindoodem — “mening urug‘im”, gidoodem — “sening urug‘ing”. So‘z tartibi nisbatan erkin bo‘lsa-da, ma’no fe’l shakllari orqali aniqlanadi; ko‘plab holatlarda bitta fe’l mustaqil gap vazifasini bajaradi, masalan Nimibaa — “men uxlayapman”, Gimibaa — “sen uxlayapsan”, Ningii-wiisini — “men ovqat yedim”.

Til xususiyatlari

Anishinaabe tillari:

• Polisintetik tuzilishga ega, ya’ni bitta so‘z butun bir gap ma’nosini ifodalashi mumkin
• Fe’llar markaziy o‘rin tutadi
• So‘zlar ko‘pincha ma’no jihatdan murakkab va uzun bo‘ladi

Yozuv tizimi

Anishinaabe tillari turli yozuv tizimlarida yoziladi:

• Lotin alifbosi
• Ayrim hududlarda Kanada aborigen bo‘g‘in yozuvi

Hozirgi holati

Bugungi kunda anishinaabe tillari yo‘qolib ketish xavfi ostida bo‘lgan tillar sirasiga kiradi. Ko‘plab anishinaabe xalqlari kundalik hayotda ingliz yoki fransuz tilidan foydalanadi. Shunga qaramay, tilni saqlab qolish va qayta tiklash maqsadida:

• maktab dasturlari,
• universitet kurslari,
• jamoaviy tilni tiklash loyihalari amalga oshirilmoqda.

Madaniy ahamiyati

Anishinaabe tillari xalqning:

• tarixiy xotirasi,
• diniy e’tiqodlari,
• og‘zaki ijodi va afsonalari bilan chambarchas bog‘liq. Til anishinaabe xalqlarining madaniy va ruhiy o‘zligini saqlashda muhim rol o‘ynaydi.

Havolalar

• Nation — Ontario indeyslari birlashmasi sayti ^(ingl.)
• Algonquin Anishinabeg Nation urugʻ kengashi sayti (Wayback Machine saytida 2012-05-23 sanasida arxivlangan) ^{(ingl.) (frans.)}