Nikoh

Nikoh(Arab tilida: النكاح ) kuyov va kelin orasidagi shartnoma bo`lib hisoblanadi. Islomda Nikoh tartibi johiliyat davridaga oila-huquqiy munosabatlar asosida shakllangan va

Nikoh — ikki jins vakillarining oʻzaro roziligi asosida tuzilgan ittifoq. N. ogmaning vujudga kelishida birdan-bir asos boʻlgani bois u faqat axloq normalari bilan emas, balki maxsus qonun hujjatlari bilan tartibga so-linadi. Ijtimoiy munosabat sifatida N. turli jamiyat va tuzumlarda tur-licha koʻrinishda boʻlgan. N.ni qayd qilish tartibi, N. yoshiga qoʻyiladigan talablar turli mamlakatlarda bir-biridan farq qiladi. Bir qator mamlakatlarda N. fuqaroviy-huquqiy bitim hisoblanib, uni rasmiylashtirish tartibi oila qonunchiligi bilan emas, fu-qaro qonunchiligi bilan belgilanadi. Fransiyada N. yoshi ayollar uchun 15, er-kaklar uchun 18, Italiyada tegishlicha 14 va 16, GFRda esa 16 va 21, AQShda (turli shtatlarida turlicha) 14—18 va 15—21 yosh qilib belgilangan. N.dan oʻtishda boʻlajak erxotinning mol-mulki toʻgʻrisidagi masala katta ahami-yatga ega. Buninguchun N. shartnomalari tuziladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitu-siyasining 63-moddasida taʼkidlanishicha, N. tomonlarning ixtiyoriy roziligi va teng huquqligiga asoslanadi. N. masalalari OʻzRning Oila kodeksida (1998 qabul qilinib, oʻsha yili 1 sent.

dan amalga kiritilgan) oʻz ifodasini topgan. Amaldagi oila qonunchiligi N.ning tuzilishi tartibiga, uni davlatning tegishli organlari tomonidan rasmiylashtirilishiga alohida eʼtibor beradi. Oʻzbekiston Respublikasi OKning 13-moddasiga binoan, N. fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organlarida tuziladi. Shunday N.gina huquq va majburiyatni vujudga keltiradi. Diniy rasm-rusumlarga binoan tuzilgan N. yuridik kuchga ega emas. Shuningdek, soxta N., yaʼni er-xotin yoki ulardan birining oila qurish maqsadini koʻzlamay tuzgan N.i ham haqiqiy emas deb topiladi. N.tu-zishning ixtiyoriyligi va N. yoshi N.dan oʻtishning asosiy shartlari hisoblanadi. N.tuzishga majbur qilish taqiklanadi. N. yoshi Oʻzbekistonda erkaklar uchun 18, ayollar uchun 17 yosh etib belgilangan. Uzrli sabablar boʻlganida, alo-hida hollarda nikoxlanuvchilarning iltimosiga koʻra, N. davlat roʻyxatidan oʻtkaziladigan joydagi tuman, shahar qokimi N. yoshini koʻpi bilan 1 yilga kamaytirishi mumkin. Loaqal bittasi roʻyxatga olingan boshqa N.da turgan shaxslar oʻrtasida, naslnasab shajarasi boʻyicha toʻgʻri tutashgan qarindoshlar oʻrtasida, farzandlikka oluvchilar bilan farzandlikka olinganlar oʻrtasida, loaqal bittasining ruhiyati buzilishi (ruhiy kasalligi yoki akli zaifligi) sababli sud tomonidan muomalaga layo-qatsiz deb topilgan shaxslar oʻrtasida N. tuzishga yoʻl qoʻyilmaydi. Nikoxla-nuvchi shaxslarni tibbiy koʻrikdan oʻtka-zish shart qilib qoʻyilgan. Unga koʻra, nikohlanuvchi shaxslar davlat sogʻliqni saklash tizimi muassasalarida bepul tibbiy koʻrikdan oʻtadilar. Belgilangan shartlarning buzilishi sud tomonidan N.ni haqiqiy emas deb topish uchun asos boʻlishi mumkin.

N. er-xotindan birining oʻlimi yoki oʻlgan deb eʼlon qilinishi oqibatida tugatiladi. Er-xotin hayotligida N. ni-koxdan ajralish yoʻli bilan bekor qilinishi mumkin.

islomning dastlabki davrlarida batafsil ishlab chiqilgan. Islomda Nikoh Allohga xush keladigan amallardan sanaladi, unga har bir kishi, hatto jamiyatda teng huquqli boʻlmaganlar, aqli norasolar ham haqlidurlar, agarda buni ular uchun xojalari, vasiylari va vositachilar hal etsalar. Musulmon kishi nasoro yoki yahudiy ayol bilan Nikoh tuzishi mumkin, lekin musulmon ayol faqat musulmonga erga tegashi mumkin xolos.Nikoh uchun cheklashlar juda oz, lekin oʻzaro Nikohdan oʻtayotganlarga bir-birlariga yosh va jamiyatdagi mavqei boʻyicha mos kelishlariga rioya etishlari tavsiya etiladi. Birinchi Nikohda kelinning roziligani olish talab qilinmaydi, otasi yoki vasiysi rozi boʻlsa bas, beva yoki erdan ajrashgan ayol vositachi (vakili) orqali roziligini oʻzi bildiradi. Nikohdan oʻtayotganlarning oʻzaro qarindosh-urugʻchilik yaqinligi yon tomondagi qarindoshlik boʻyicha uchinchi darajadan yaqin boʻlmasligi lozim. Bir avloddan tarqalgan qarindoshlar oʻrtasidagi Nikoh umuman taqikdangan. Tutashgan qarindoshlik ikkinchi darajadan yaqin boʻlmasligi kerak. Oʻz quli yoki choʻrisi bilan Nikoh oʻqitish man etiladi, lekin xojaning choʻrisi bilan birga yashashga ruhsat qilinadi. Begona qullar bilan Nikohga ruhsat etiladi, shuningdek, xojalari ruhsati bilan qullar oʻrtasidaga Nikohga ham izn berilgan. Nikohning birinchi bosqichi - kelishish, unashtirish (xitba) boʻlib, unda kuyov oʻzi yoki vakili orqali kelinning otasi, vasiysi yoxud ishonchli kishisiga taklifini aytadi. Erning ayolga ajratadigan mulki (mahr) va Nikoh shartnomasi (sigʻa)ga kiruvchi boshqa shartlar xususida ham shu vaqtda kelishib olinadi. Ikkinchi va uchinchi bosqichlar - kelinni kuyov xonadoniga uzatish (zifof) va toʻy tantanalari (urs, valima). Bular oldinma-ketin boʻlishi ham mumkin, chunki, agarda kelin hali balogʻat yoshiga yetmagan goʻdak boʻlsa, uni uzatish to 13-15 yoshga toʻlmaguncha kechiktiriladi. Valima vaqtida sigʻa aytiladi va mahr yoki uning bir qismi (sadoq) toʻlanadi. Mana shu barcha bosqichlarda faqat kelinga qilingan sarf-xarajatlarni (mutʻa) hisobga olmaganda Nikoh hech qanday oqibatsiz toʻxtatilishi mumkin. Soʻnggi bosqich - amalda er-xotin boʻlish (nikoh), shundan keyin Nikoh amalga oshgan hisoblanadi. Nikohning zaruriy shartlariga mahr toʻlash, ayolni boqish va unga uning oilasining mavqeiga qarab muomala qilish, erlik vazifalarini ado etish va farzandlarini boqish kiradi. Erning teng huquqli Nikohda boʻlgan xotinlari, yaʻni ular uchun mahr toʻlangan xotinlari toʻrttadan oshmasligi lozim. Shuning uchun erkak toʻrtta xotini ustiga yana xotin olmoqchi boʻlsa, ulardan bittasi bilan ajralishi kerak. Xotin kishi Nikohda oʻz xuquqini toʻla saqlab qoladi, unga tegishli mulkka erining hech qanday haq-huquqi yoʻq va faqat uning roziliga bilangina eri ishonchli kishi sifatida uning ishlarini yuritishi mumkin. Nikohni qanday oʻtkazish quda tomonlarning boy-kambagʻalligaga, ularning jamiyatdaga mavqeiga va mahalliy urf-odatlarga bogʻliq boʻlgan. Hozirgi vaqtda koʻpchilik musulmon mamlakatlarda Nikoh oʻqitish nikoh notariusi (maʻzun) tomonidan amalga oshiriladi. Koʻpgana islom mamlakatlarida garchi bunday Nikohlarning umumiy foizi hech qachon baland boʻlmasa-da, poligam Nikohlarni cheklashga, hatto umuman man etish yoʻlida saʻy-harakatlar qilinmoqda.