Alplar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Alplar (fazodan olingan surat)

Alplar yoki Alp togʻlari Yevropadagi katta togʻ tizmalaridan biri boʻlib, uzunligi taxminan 1200 km, sharqda Avstriya va Sloveniyada boshlanib, gʻarbda Shveysariya, Lixtenshteyn, Olmoniya, Fransiya, janubda esa Italiya va Monakogacha choʻzilgan.[1] Alplar yuzlab million yil davomida Afrika va Yevrosiyo tektonik plitalari toʻqnashuvi ketidan paydo boʻlgan; bu hodisa sabab yuzaga kelgan ulkan bosim natijasida okean sedimentatsiyasi koʻtarilib, Mont Blanc va Matterhorn kabi togʻ choʻqqilarigacha chiqqan. Mont Blanc fransuz-italyan chegarasida joylashgan, uning balandligi 4810,45 m boʻlib, Alplardagi eng yuksak togʻdir. Alplar mintaqasida 4000 metrdan tepa juda koʻp choʻqqilar bor.

Alplar tizmasi balandligi va oʻlchamlari Yevropa iqlimiga taʼsir etadi; togʻlarda yogʻin miqdori keskin farqlanib, iqlim sharoitlari turli hududlarda turlicha. Yovvoyi hayvonlar (masalan togʻ echkilari) 3400 metr balandlikkacha tarqalgan, edelveys kabi oʻsimliklar ayniqsa toshli hududlarda tarqalgan. Alplarda odamlar paleolit davridayoq istiqomat qilishgan. 1991-yili Avstriya-Italiya chegarasidagi muzlikda topilga moʻmiyolangan qoldiqlar bundan 5000 yil oldin yashagan odamga tegishli ekanligi aniqlangan. Qadimgi Rimliklar Alplarda manzilgohlar qurishgan. 1800-yili Napoleon tizmani 40 ming kishilik qoʻshini bilan kechib oʻtgan. XVIII-XIX asrlarda Alplarda alpinizm avj oldi. Ikkinchi jahon urushida Uchinchi Reyx Alp mamlakatlarini bosib oldi (Shveysariya va Lixtenshteyndan tashqari); Adolf Hitler Bavariya Alplarida qarorgoh ham qurdirgan.

Alp qishloqlarida haligacha anʼanaviy qishloq xoʻjaligi (masalan, pishloq tayyorlash, yogʻoch oʻymakorlik) saqlanib qolgan. Turizm ham mintaqada rivojlangan. Qishki Olimpiya Oʻyinlari Shveysaria, Fransiya, Italiya va Avstriya Alplarida oʻtkazilgan. Ayni damda mintaqada 14 million nafar aholi istiqomat qiladi, yiliga 120 million sayyoh kelib-ketadi.[2]

Alplar panoramasi.


Alp tog‘lari — G‘arbiy Yevropa-da, Italiya, Shveysariya, Fransiya, Germa-niya, Avstriya, Sloveniya va Lixtenshteyn hududida joylashgan tog‘lar tizimi. Yer po‘stining uchlamchi davr mobaynida ro‘y bergan qudratli Alp burmalanishi natijasida vujudga kelgan. A.t. bir-birlaridan past dovonlar orqali ajra-lib turgan tog‘larning murakkab tizimi-dan iborat. Uz. kariyb 1200 km, kengligi 50—260 km. Eng yirik dovonlari — Simplon (2005 m), Sen-Gotard (2108 m), Brenner (1371 m) va b. Tog‘lar yo‘nalishiga ko‘ndalang joylashgan chuqur soylik (Bo-den ko‘lidan Komo ko‘ligacha) At.ni g‘arbiy va sharqiy qismlariga ajratib turadi. A.t.ning eng baland qismlarida muzli-klar hamda muzlik hosil qilgan relef shakllari ko‘p. Sharkiy A.t. (4049 m, Ber-nin tog‘i) G‘arbiy A.t. (4807 m, Monblan tog‘i)dan pastroq. Ular ham ayrim taz-malarga bo‘linib kettan. A.t. etaklari-da ohaktosh, dolomitlar keng tarqalgan, karst rivojlangan. Tog‘ etaklarida iqlim mo‘’tadil, tog‘ tepalarida doimiy qor va muzliklar bor, iqlimi ham sovuq. Muzliklarning umumiy mayd. 4140 km2. Muzliklar va abadiy qorlarning quyi chegarasi 2500— 3200 m balandlikda. Eng ko‘p yog‘in shim. va jan. yon bag‘irlariga 376tushadi (2000— 3000 mm). A.t.dan oqib tushadigan daryolar (Reyn, Rona, Drava, Adije va b.) sersuv, serostona, gidro-energiya zaxiralariga boy. Manzarali ko‘l ko‘p: Jeneva, Syurix, Boden, Lago-Majore va b. Tabiiy o‘simlik turlari balandlik mintaqalarini hosil qilgan. Tog‘ etagidan 800 m balandlikkacha mada-niy landshaftlar, 1200 m balandliklar-da keng bargli o‘rmonlar, 1300—1700 m balandliklarda igna bargli o‘rmonlar o‘sadi. 2600 m dan 3200 m gacha oraliklar subalp butazorlari, o‘tloqlar bilan band. Tog‘ tizmalarida tunnellar qazilib, t.y. va avtomobil yo‘llari o‘tkazilgan. Al-pinizm va turizm rivojlangan.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar[tahrir]

  1. "Alpine Convention". Alpine Conferences. Retrieved August 3, 2012
  2. Chatré, Baptiste, et. al. (2010), 8
VikiOmbor
VikiOmborda Alplar
haqida sahifa mavjud.