Xurshidbonu Natavon

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Xurshidbonu Natavon xonim Javanshir
ozarbayjoncha: Natəvan xanım Cavanşir
Natavan.jpg
Shaxsiy maʼlumotlari
Tavalludi 6-avgust 1832-yil(1832-08-06)
Shusha, Qorabog', Ozarbayjon
Vafoti 01-oktabr 1897-yil(1897-10-01)
(65 yoshda)
Shusha, Qorabog', Ozarbayjon
Fuqaroligi Ozarbayjon bayrogʻi Ozarbayjon
Turmush oʻrtogʻi

Xasay xon Usmiyev,

Sayid Husayn bey Agamirov
Bolalari
'o'g'li:
Mehdiqulu xon Vafo
Mir Hasan Og'a Mir
Mir Abbos

'qizi:'
Xanbika xonim

Otasi
  • Mehdigulu xon Javanshir

Xurshidbonu Natavon xonim Javanshir- XIX asr Ozarbayjon shoiri. Oxirgi Qorabogʻ xoni Mehdigulu xon Javanshirning qizi, Ibrohimxalil xonning nabirasi.

Ozarbayjon Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 7-maydagi 211-son qarori bilan Xurshidbanu Natavon asarlari Ozarbayjon Respublikasida davlat mulki deb eʼlon qilingan mualliflar roʻyxatiga kiritildi[1].

Hayotiy[tahrir | manbasini tahrirlash]

Mehdigulu xon qizi Xurshidbanu Natavon 1832-yil 6-avgustda Shushada tugʻilgan. Mehdigulu xon qiziga onasi Xurshidbonu deb ism qoʻygan. U oilaning yolgʻiz farzandi va Qorabogʻ xonliklarining soʻnggi vorisi boʻlgani uchun saroyda „Durru yekta“, xalq orasida „Xon qizi“ deb atalgan[2].

Kichkina Xurshidbonuning birinchi murabbiylari tajribali hamshira va saroy tarbiyachilari edi. Maktab yoshiga yetib, uyda oʻsha davr olimlari, sanʼatkorlari huzurida tahsil ola boshlaydi. Mashgʻulotlar davomida Xurshudbonu nafaqat Qur’on oyatlarini, diniy taʼlimotlarni yod oldi, balki dunyoviy ilmlar bilan ham yaqindan tanishdi. XIX-asrda, qoida tariqasida, zodagon oilalar farzandlariga oʻz ona tili bilan bir qatorda arab va fors tillari ham oʻrgatilgan, Xon qizi ham bu tillarni oʻrgangan va ular orqali mumtoz sheʼriyat qoidalarini puxta egallagan. Kerakli bilimlarga ega boʻlgach, muntazam oʻqishni boshladi. Buyuk Sharq shoirlarining nodir kitoblari, qimmatli qoʻlyozmalari Xurshudbonuni mumtoz adabiyot bilan bogʻlagan.

Natavoning dunyoqarashi, badiiy didi shakllanishida uzoq-yaqin qarindoshlarning mehnati ham kam boʻlmagan. Xurshudbonuda Gʻasim bey Zokir, Mirzo Jamol Javonshir Qorabogʻiy, Mirzo Adigʻozal bek Qorabogʻiy, Ahmad bey Javansher kabi hurmatli va taniqli shaxslar oʻzlarining ijodi, adabiy suhbat va bahslari, hikmatli nasihatlari bilan sheʼriyat va sanʼatga boʻlgan ishtiyoqni kuchaytirdilar.

Tarixchilarning yozishicha, bu davrda tashqi va ichki vaziyatning jiddiy yomonlashishi tufayli xon oilalari ustidan nazorat kuchayib, Xurshudbanu Xasay xon Usmiyevga turmushga chiqishga majbur boʻladi. Shuningdek, Voronsovning shaxsiy yordamchisi Xasay bek ularga Tiflisdagi mulkiy daʼvolarda yordam bergan va buning evaziga Xurshudbonuga turmushga chiqishni taklif qilgan boʻlishi ham mumkin. 1850-yilning kuzida Xasay bek Shushaga kelib, turmushga chiqadi va Xurshudbonuni Dogʻistonga, ona qishlogʻiga, u yerdan Tiflisga olib boradi[3].

Hayoti gullab-yashnagan bir paytda Xurshudbonu Tiflisda yashashga majbur boʻldi. Unga shaharning goʻzal joylari, tabiat manzaralari yoqsa-da, bu yerda yashashga majbur boʻlgani va koʻpincha yolgʻiz qolib ketganidan zerikardi. Natavon bu shahardagi rus va gruzin madaniy jamiyatlariga aʼzo boʻlib, oʻzining milliy anʼanalari, zodagonlarga xos xulq-atvori, uch tilni ravon soʻzlashi bilan jamiyatlarda qiziqish uygʻotgan. Uning qator viloyat va shaharlarga qilgan sayohatlari Xurshidbonu dunyoqarashining kengayishiga turtki boʻldi. Vladikavkaz, Dogʻiston, Shirvan, Boku, Ganja, Naxichevanga tashrifi chogʻida oliy martabali davlat xizmatchilari, yozuvchilar, olimlar, sayohatchilar bilan uchrashdi.

Xurshudbonuning oʻgʻli 1855 yilda, qizi 1856-yilda tugʻilgan. Oʻgʻliga Mehdigulu, qiziga esa Xanbika ismini qoʻyishdi.

Xurshidbonu Natavon yorqin isteʼdodli, ilgʻor ideallarga ega shaxs edi. Ozarbayjon madaniyati va jamiyat hayotida chuqur iz qoldirdi. Ushbu hodisaning bir nechta asosiy sabablari bor. Ulardan biri shoirning nasl-nasabidir. Yaʼni Natavonda ikki buyuk avlod — Javanshiralar va Ziyodoʻgʻli Gajarlar qoni bor. Bu ikki ulugʻ va ulugʻ avlodning har biri bir qancha shoirlarni dunyoga keltirgan (masalan, Yavonshirlar sulolasidan Abulfatxon Tutin, Gasim bey Zokirin, Ziyod oʻgʻli Gajar avlodidan Ziyodi Qorabogʻiy, Musahib Ganjaviy va boshqa bir qancha shoirlar). shoirlar). Qizigʻi shundaki, Ziyodiy Qorabogʻiy va Musahib Ganjaviy bir vaqtlar Qorabogʻ shahzodalari boʻlgan. Natavon ijodining yirik tadqiqotchisi Baylar Mammadov „Natavon shoirning yaqinlari“ (B., 1989) asarida bu masalani keng yoritadi. Shu bilan birga, boshqa kitoblarda ham Ziyodoʻgʻli Gajar sulolasi shoirlari nomi tilga olinadi.[4]

Natavoning qizi Xonbikaxonim ham onasining izidan borib, gʻazal va ruboiylar yozgan. Uning bir qancha gʻazallari Vasif Guliyevning „Kechagi kunga yoʻl“ (B., 2000) kitobida chop etilgan. Bu kitobda Xonbikaxonim „Majlisi-uns“ aʼzolaridan biri boʻlganligi qayd etilgan.

Xurshidbanu Natavoning Natavan portreti

Xurshidbanu Natavon oʻz davrining koʻzga koʻringan shaxslaridan boʻlib, nafaqat Ozarbayjonda, balki butun Kavkazda oʻzining mehribonligi, homiyligi bilan mashhur edi. Kambagʻallarga yordam berib, Shushaga suv quvuri tortdi.

Natavon ikkinchi marta 1869-yilda shushalik Seyid Husayn ismli kishiga turmushga chiqdi va u yurtni tark etib, zodagonlar va yer egalarining gʻazabini keltirdi. Ular Natavoning oila aʼzolarini boʻlib, uning oʻgʻli Mehdigulu xonga uydan chiqib ketishiga ruxsat berishga muvaffaq boʻlishdi. Shoir butun umri davomida tanqid va tanbehlardan qochib qutula olmadi[5][6].

Shaxs munosabatlaridagi nohaqlik, tuzum, zolimlar tuzumi shoirni bevaqt qaritib, hayot nuriga havas qildi. Koʻzlarida yorugʻlik yigʻlashdan uzoqlashdi, tanasi toliqib ketdi. Xurshidbanu Natavon 1897-yil 1-oktabrda vafot etdi va Agdamdagi „Imarat“ qabristoniga dafn qilindi[7].

Agdam viloyati ozod etilgandan soʻng Natavon maqbarasi armanlar tomonidan vayron qilingani, qabrini haqoratlab, kovlab, suyaklari qabridan olib tashlanganligi maʼlum boʻldi. Fransiyalik taniqli fotojurnalist Reza Digqati ham bu haqda Ozarbayjon Respublikasi Madaniyat vazirligi tomonidan tasdiqlangan xabarni chop etdi[8][9][10][11][12].

Meros[tahrir | manbasini tahrirlash]

Uning nomi bilan atalgan koʻcha, klub, kutubxona, maktab bor. Xon qizining qoʻlyozmalari, shaxsiy kiyimlari, buyumlari arxiv va muzeylarimizda noyob eksponat sifatida saqlanmoqda.

Xurshidbanu Natavon byusti (Shusha)

Bokudagi Favvoralar maydonida Natavon haykali oʻrnatilgan. Natavoning ona shahri Shushaning markaziy maydonida byusti oʻrnatildi. Biroq Qorabogʻ va Shusha Armaniston tomonidan bosib olingandan soʻng haykal otib tashlandi, buzib tashlandi va Armanistonga olib ketildi. Keyinchalik Ozarbayjonning oʻsha paytdagi prezidenti Haydar Aliyevning aralashuvi natijasida Qorabogʻ mutafakkirlari, jumladan, ozarbayjon nuroniylari (jumladan, Natavon) haykallari Gruziya orqali Bokuga keltirilib, bosqinchilardan pul evaziga tortib olindi. 2020-yilda Ozarbayjon Vatan urushi natijasida oʻz yerlarini ozod qilganidan soʻng, prezident Ilhom Aliyev farmoni bilan sobiq Shusha markazi oʻrniga Natavon byusti oʻrnatildi.

Ozarbayjonning Agʻdam shahrida Xurshidbanu Natavon qabr toshi oʻrnatildi. Natavoning qabri Agʻdam shahrini armanlar bosib olganida vayron qilingan.

2016-yil 18-fevral kuni Haydar Aliyev jamgʻarmasi koʻmagida Belgiyaning Vaterloo shahrida Xurshidbanu Natavon haykali ochildi. Yodgorlik muallifi haykaltarosh Imron Mehdiyev[13][14][15].

Oila daraxti[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Bu Panahali xonning natijasidir.
  • Ibrohimxalil xonning nabirasi.
  • Ona tomondan u Ganja hukmdori Javadxonning avlodi: onasi Badirjahon bek Javod xonning nabirasi, Ugʻurlu bekning qizi.
  • U Qorabogʻning soʻnggi hukmdori Mehdigulu xon Javonshirning qizi.
  • Qumiq — Xasay xonning xotini.
  • Mehdigulu xon Vafoning onasi.
  • U Xonbikaning onasi.
  • Mir Hasan Ogʻa Mirning onasi.
  • U Mir Abbosning onasi.
  • Baxromxon Naxchivanskiyning buvisi.
  • Akbarxon Naxchivanskiyning buvisi.
  • Xoqon xon Naxchivanskiyning buvisi.
  • Kamron xon Naxchivanskiyning buvisi.
  • Anvar xonim Naxchivanskayaning buvisi.
  • Sanuber xonim Naxchivanskayaning buvisi.
    • Natijalar: Xonimjonxon, Nusherimxon, Mahmaxon, Zibandaxon, Seymurxon, Izzetxon, Surayyoxon, Habibxon, Axtarxon, Reyhonatxon, Tarlanxon, Amanxon, Iskandarxon, Leylaxonim Usmiyeva[16] Nahida-Leyla Mammadova[17]

Ijodi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ozarbayjon pochta markasi (2014)

Natavon oʻz faoliyatini 1950-yillarda boshlagan. Dastlab „Xurshid“ nomi bilan yozgan sheʼrlarining aksariyati yoʻq boʻlib ketdi, bizgacha yetib kelgan kichik bir qismigina yetib keldi. 1870-yildan boshlab shoir „Natavon“ (nochor, zaif, kasal) taxallusini olib, chuqur gʻazallar yaratdi. Uning sheʼrlari hayotligida ham aytilib, qoʻlyozma holida tarqatilgan. Xurshidbonu sheʼrlarini toʻrt qismga boʻlish mumkin: sevgi sheʼrlari, tabiat goʻzalliklariga bagʻishlangan sheʼrlar, zamondoshlari yozgan sheʼrlar, gʻamgin sheʼrlar[18].

XIX asrda Ozarbayjon adabiy muhitidan bir qancha qudratli ijodkorlar, jumladan, shoir ayollar: Xurshidbonu Natavon, Fatmaxonim Kamina, Oshiq Pariy va boshqalar yetishib chiqdi. Natavon tugʻma isteʼdodining yuzaga kelishi va gullab-yashnashining sabablaridan biri Shushaning oʻziga xos ijodiy muhiti va muhiti edi. Baylar Mammadov „Xurshidbanu Natavon“ asarida shunday yozadi: "Xotiralarda ham Natavon „Xonlig Shukur“ nomli xizmatchisiga musiqa oʻrgatib, mashhur xonanda qilgani aytiladi" (60-bet). Muallifning oʻzi material Nizomiy nomidagi Ozarbayjon adabiyoti muzeyi fondida (inv. 481, 7-bet) saqlanishini qayd etadi. Hozirda ushbu material Fizuliy nomidagi Respublika qoʻlyozmalar institutiga berilgan, degan shubhalar bor, ammo bu materiallar hozircha topilmagan va tadqiqotga jalb etilmagan.

Natavon sheʼriyati professional ozarbayjon kompozitorlari ijodida ham oʻz aksini topgan. Atoqli bastakor, xalq artisti, professor Vasif Adgʻozalovning Natavon soʻziga yozilgan mashhur „Chinnigullar“ qoʻshiq-romansi bunga yorqin misol boʻla oladi. Bastakor „Xon qizi Natavon“ operasini ham yozgan.[19][20]

Natavoning ijodiy faoliyati sheʼriyat bilan tugamaydi. U rassom ham boʻlgan, shuningdek, nozik hunarmandchilik va turli janrlarda kashta tikish qobiliyatiga ega edi. Ijodkorlik bilan birga xon qizining ijtimoiy-maʼmuriy faolligini ham qayd etish mumkin (qarindoshlar orasida Xurshidbonu „Durru yekta“, yaʼni yagona marvarid xonligining yagona vorisi deb atalganligi bejiz emas). Natavoning mehribonligi, xayrixohligi ham koʻzga tashlanadi. Beylar Mammadov „Xurshidbanu Natavon“da shushalik bir guruh shoirlar badiiy uchrashuv tashkil etish zarurligini tushunganliklarini koʻrsatadi. Biroq, yigʻilishni tuzatish uchun sharoit va imkoniyatlar yoʻq edi. Ziyolilar faqat Xon qizining yordamiga tayandilar.

Xonning qizi bu shoirlarning taklifini mamnuniyat bilan qabul qiladi va natijada qisqa vaqt ichida Shushada „Mejlisi-uns“ (yaʼni doʻstlik, mehr-oqibat yigʻini) tashkil etiladi. Bu majlisga rahbarlik qilish va uning barcha xarajatlarini xonning qizi oʻz zimmasiga oldi. Baylar Mammadov oʻz asarlaridan birida Natavoni „Majlisi-uns“ning yuragi deb atagani bejiz emas. Shushada Mir Mohsun Navvob Qorabogʻ rahnamoligida „Majlisi-Faromushon“ nomli yana bir sheʼriy majlis boʻlgan. Xurshidbanu (shoira Ganjali Javadxon Ziyod oʻgʻli Gajarning singlisi ham boʻlgan buvisining nomi bilan atalgan) oʻsha paytda „Natavon“, yaʼni „yolgʻiz“, „ojiz“ laqabini oldi. „Mejlisi-uns“da qorabogʻlik mashhur shoirlar bilan bir qatorda mashhur xonanda va sozandalar ham qatnashgan.Ulardan Hoji Husu, Meshadi Isi, Molla Veli, Molla Abbosgulu, Meshadi Dadash, Abdulgʻani va Sodigʻja (Sodiq Asad oʻgʻli) bor.

Mashhur tarzuvchi Gurban Pirimov shunday yozgan edi: „Xurshidbanu nafaqat sheʼrni, balki musiqani ham yaxshi koʻrardi. Uning ziyofatida xonandalar Hoji Husu va Meshadi Isi kuylar edi. Bu xonanda kuylash chogʻida Natavon gʻazallaridan tez-tez foydalanar edi. Jabbor yaqin vaqtgacha oʻz gʻazallarini oʻz repertuarida saqlagan“[21].

Fuzuliy nomidagi Respublika qoʻlyozmalar instituti fondida saqlanayotgan Mir-Hasan Agamirovning „Natavon xotiralari“ (inv. 1788) asarida Natavoning har bir majlisida musiqachilar qatnashganligi, Natavoning ayrim yigʻilishlari esa sof musiqiy uchrashuvlar, Natavoning yigʻilishlari sanalganligi qayd etilgan. bu yerda gʻazallar aytilgan. Xurshidbanu Natavon ijodini 50-yillarda anʼanaviy sharq mavzulari va sheʼrlari bilan boshlagan. Ularning gʻazallarida ishq, tabiat goʻzalliklari („Atirgul“, „chinnigullar“ va boshqalar) tarannum etilgan. 16 yoshli oʻgʻli vafotidan keyin Natavon pessimistik sheʼrlar yozdi. („Yigʻlayapman“, „Boʻldi“, „Ketdi“, „Sensiz“, „Oʻlyapman“ va h.k.) Uning asarlari chuqur samimiylik, nozik lirika bilan ajralib turadi. U yuksak hunarmandlik namunasi boʻlgan sheʼrlarida takror, qoʻshiq, misra, metafora kabilardan foydalanadi. badiiy vositalar mahorat bilan yaratilgan. M.N.Navvob, S.A.Shirvoniy va boshqalar unga sheʼr bagʻishlaganlar.

Xurshidbanu Natavon

Xurshidbanu Natavon ham isteʼdodli rassom edi. Buning isboti uning „Gullar kitobi“ (1886) albomidagi rasmlardir.

Qabr toshi[tahrir | manbasini tahrirlash]

1980-yilda shoir tavalludining 150 yilligi munosabati bilan „Imarat“ nomli meʼmoriy majmuada Natavoning qabr toshi oʻrnatildi. Muallifi haykaltarosh Eljan Shamilov edi. U bu mavzuda alohida eʼtibor va samimiyat bilan ishladi, Natavoni nafaqat soʻz sanʼati ustasi, balki ona, nafis ayol sifatida ham taʼrifladi. Kompozitsiyaning ikkita asosiy chizigʻi — qaygʻu va nekbinlik toʻliq aks etgan. Shoir boshidan kechirgan barcha dard va mashaqqatlar bilan birga mehr izlari ham bor. U nafaqat azob chekayotgan ayol, balki axloqiy jihatdan goʻzal inson, jangovar qahramon hamdir.

Haykaltarosh kompozitsiyada Natavon hayotining tafsilotlarini katta ilhom bilan jonlantirgan. Asarda yuz qiyofasi, kiyim-kechak ham badiiy hal etilgan. Shoirning nigohi bevaqt vafot etib, yonida uxlab yotgan oʻgʻli Mirabbosning qabriga qadalgan. Muallif asarda shoir his-tuygʻulariga, kechinmalariga ijtimoiy mazmun berishga harakat qilgan. Natavoning chehrasi, sochi, kiyinishi shunday aks etganki, tomoshabinlar asarga shunchaki qarab qolmay, gʻamgin ohangni tinglashdi. Bu goʻzal sanʼat asari Natavon hayotining oʻziga xos ramziy ifodasiga aylandi[22].

Ijtimoiy faoliyat[tahrir | manbasini tahrirlash]

Natavoning shaxs sifatida oʻzini-oʻzi tasdiqlashi, ona yurtiga, tugʻilib oʻsgan zaminiga bogʻliqligi uning nasl-nasabi, ildizi, avlodiga ham katta taʼsir koʻrsatadi. U xayriyachi, xayriyachi va faol jamoat arbobi sifatida ham yodda qolgan[23]. Xurshidbanu Natavon Yosh shoira Shushada „Majlisi uns“ adabiy uchrashuvini tashkil qildi. 1873-yilda Shushaga suv quvuri tortdi: bu quvur hozirgacha „Xon qizi buloq“ nomi bilan mashhur[24]. Natavon ham Araz daryosidan Mil tekisligiga suv quvuri qurish tashabbusi bilan chiqdi.

1858-yilda baxtli tasodif Xurshidbanuni Bokudagi mashhur frantsuz adibi Alexandre Dumasning oldiga olib keldi. Natavoning turmush oʻrtogʻi Xasay xonning fransuz tilini yaxshi bilishi ular oʻrtasida doʻstlik rishtalarini yuzaga keltirgan. Ular birgalikda Absheronga sayr qilib, bir-birlariga qimmatbaho sovgʻalar taqdim etishdi. Natavoning Bokudan Shix qishlogʻigacha boʻlgan tosh yoʻl qurilishi haqidagi ilk maʼlumotlar A.Dumaning „Kavkazga sayohat“ kitobida oʻz aksini topgan.

Xurshudbonu Natavonga bagʻishlangan sanʼat asarlarii[tahrir | manbasini tahrirlash]

Adabiyot haqida[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Jafarzoda A. Natavon haqida hikoyalar. Boku: Azerneshr, 1963, 60 bet.
  • Xurshud Banu Natavon. Ozarbayjon yozuvchilari hayotidan daqiqalar. Boku: 1979, s. 44-48.
  • Mammadov B. Xurshudbanu Natavon. Boku: Yozuvchi, 1983, 158 bet.
  • Natavon shoirning qarindoshlari. Boku: Azerneshr, 1989, 84 bet.
  • Aliyeva X. Natavoning kashtasi. „Qobustan“. 1970, N1, bet. 42-46.
  • Efendiyev I. Xurshudbonu Natavon. „Ozarbayjon“, 1985, N11, bet. 22-65.
  • Mammadov B. Xurshudbanu. „Yulduz“, 1995-yil, N1, bet. 36.
  • Asrlardan asrlarga: mumtoz va zamondoshlar haqida zamonaviy yozuvchilar / tahr., soʻzboshi oʻqituvchi. S. Tasavvur. — Boku: Nurlan, 2010. — 532 b.

Filmoqrafiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Qorabogʻga sayohat (film, 1968)
  2. Togʻlardagi yorugʻlik (film, 1973)
  3. Uzeyir hayoti (film, 1981)
  4. Natavon (film, 1982)
  5. Mahur-hind (film, 2001)
  6. Duma hayotining qirq kuni (film, 2002)
  7. Otilgan haykallar (film, 2002)
  8. Assambleya diqqatiga (eshittirish, 2006)
  9. Shlyapa (film, 2007)
  10. Xurshidbanu Natavon (film, 2012)

Asarlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Natavon Xurshidbanu asarlari / X. Natavon; tort B. Mammadov. -

Qayta chop etish. — Boku: Lider nashriyoti, 2004. — 88 b.

  • Natavon Xurshidbanu Nechin gelmez: asarlar / X. Natavon;

tort M. Chamenli; ilmiy tahrir. P. Alioglu; Ozarbayjon Respublikasi Madaniyat va turizm vazirligi. — Boku: Taʼlim, 2012. — 160 b.

  • Muznib, Alabas. Natavon Xurshidbanu / A. Muznib; tort P. Karimov; ed. N. Mustafoyeva;

AMEA M. Fuzuliy nomidagi qoʻlyozmalar instituti. — Boku: Fan va taʼlim, 2012. — 129 b.

  • Afandiyev, Ilyos Mahammad oʻgʻli Tanlangan asarlar: 4 jildda / I. M. Efendiyev;

ed. Elchin. — Matn: bilvosita. II jild: Oʻyinlar. — Boku: Taʼlim, 2014. — 704 b.

  • Karimi, Muhammad Rizo. Ozarbayjon madaniyati va adabiyotida mashhur ayollar / M. R. Karimi; fors tilidan tarjima qilingan. A. Rustamova;

ed. G. B. Baxshaliyeva; AMEA akad. Z.M. Bunyadov nomidagi Sharqshunoslik instituti. — Boku: „Zardabi LTD“ MChJ, 2014. — 96 b.

  • Ozarbayjon adabiyoti antologiyasi / Ozarbayjon Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Tarjima markazi;

bosh tahrir. A. Masud; Muqaddima N. Q. Jafarov. I jild: Sheʼriyat / Xaqani Shirvani [va boshqalar]. — Boku: Ozarbayjon tarjima markazi, 2016. — 568 b.

  • Kurashchi, Amir Vatan daholari: [poetik ensiklopediya] / A. Kurashchi; ed. A. Tohirov;

Muqaddima S. X. Rustamxonli. I qism. — Boku: Qonun, 2017. — 400 b.

  • Mammadov, Rozim. XIX asr Ozarbayjon adabiyoti tarixi: darslik / R. Mammadov, G. Sh. Agabey, M. Bagirova;

ilmiy tahrir. B. B. Ahmadov; Ozarbayjon Davlat Pedagogika Universiteti. — Boku: Fan va taʼlim, 2016. — 200 b.

  • Bayramli, Zaqulla Niftulla oʻgʻli. Fuzuliy… va… / Z. N. Bayramli;

ilmiy tahrir. F. Azizova; AMEA Nizomiy nomidagi Adabiyot instituti. — Boku: Fan va taʼlim, 2018. — 328 b.

  • Xalilzoda, Flora. Hukmdor ayollar / F.Xalilzoda; Muqaddima S.Valiyeva;

ed. E.Iskenderzoda. — Boku: Vektor, 2019. — 120 b.

  • Qalamdan filtrlangan soʻz hidi: [albom-katalog] / H. Jovid, B. M. Vahobzoda, R. Rzo [va boshqalar];

Bosh muharrir: N. X. Babaxonova, N. Rzayeva; fikr oʻqituvchisi. T. H. Kerimli; AMEA M. Fuzuliy nomidagi qoʻlyozmalar instituti. — Boku: Fan va taʼlim, 2019. — 26 v.

  • Ahmadova, Sabina Namus qizi. Qorabogʻ adabiy-madaniy muhiti: XIX asrning ikkinchi yarmi — XX asr boshlari:

monografiya / S. N. Ahmadova; ilmiy tahrir. A. B. Najafzoda; Muqaddima Y. M. Babayev; AMEA M. Fuzuliy nomidagi qoʻlyozmalar instituti. — Boku: Ekoprint, 2020. — 220 b.

  • Mehdiyeva, Sevil hoji qizi. Adabiy til masalalari / S. H. Mehdiyeva; ilmiy tahrir. I. Mammadov;

AMEA Nasimiy nomidagi Tilshunoslik instituti. — Boku: Fan va taʼlim, 2012. — 354 b.

  • Jafarzoda, Aziza Mammad qizi Tanlangan asarlar / A. M. Jafarzoda. I jild / tahrir. P. Bayram. -

Boku: Fan va taʼlim, 2021. — 352 b.

  • Guliyev, Viloyat Muxtor oʻgʻli. Qorabogʻning uch shoiri: Oshig Pari, Xurshudbonu Natavon, Fatmaxonim Kamina / V. M. Guliyev;

ed. I. Musali; Ozarbayjon davlat tarjima markazi. — Boku: Ozarbayjon davlat tarjima markazi, 2022. — 104 b.

  • Xurshid Banu Natavon — 180 / AMEA Ozarbayjon milliy tarix muzeyi; tort G. Abdulova va boshqalar;

ilmiy tahrir. N. M. Valixonli; fot. M. Nasirov. — Boku: Ziyo, 2012. — 18 b.

  • Tanlangan asarlar. — Tabriz: −1991.-112 b.
  • Asarlar.- Boku: Lider nashriyoti, 2004.-87 b.
  • Asarlar.- Boku: Yozuvchi, 1984.-100 b.
  • 33 gʻazal.- Boku: Ganclik, 1981.-36 b.
  • Sheʼrlar.-Boku: Azerneshr, 1965.-80 b.

Eslatmalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manba[tahrir | manbasini tahrirlash]

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. „"“Əsərlərin dövlət varidatı elan edilməsi Qaydaları”nın və “Əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin və dövlət varidatı elan edilən filmlərin Siyahısı”nın təsdiq edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7-may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı“ (az). nk.gov.az (11-may 2019-yil). Qaraldi: 13-may 2019-yil.
  2. Azərbaycan SSR-nin Mərkəzi dövlət tarixi arxivi, Bakı, 1958, səh. 179-180
  3. K.Aliev. Kumiki v voennoy istorii Rossii. Izd. „Delta-Press“. Maxachkala. 2010. S. 156-159.
  4. Məhəmmədəli Tərbiyyətin „Danişmədani — Azərbaycan“, B., 1987; Çingiz Qacarın „Qədim və orta əsrlər Azərbaycanın görkəmli şəxsiyyətləri“, B., 1997 və s.
  5. „Qarabağ ədəbiyyatı: xronoqraf > XIX əsr > Xurşidbanu Natəvan“. 23-avgust 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-fevral 2014-yil.
  6. XIX əsr Azərbaycan şeiri antologiyası, Bakı, „Şərq-Qərb“, 2005, səh. 222
  7. Xurşidbanu Natəvanın anadan olmasının 180 illik yubileyi qeyd edilib
  8. http://mct.gov.az/az/umumi-xeberler/13429
  9. http://www.azerbaijan-news.az/posts/detail/meshur-fotoqraf-reza-deqati-agdamda-natevanin-meqberesinde-toredilen-vandalizmle-bagli-paylasim-edib-1611752467
  10. https://heydaraliyev-centers.az/gadabay/news/14391
  11. https://paralel.az/az/article/227384
  12. Xurşudbanu Natəvanın dağıdılmış qəbrinin görüntüləri https://www.youtube.com/watch?v=fCdCipq2NSk&ab_channel=%D0%92%D1%81%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B0
  13. „Belçikada Xurşidbanu Natəvanın heykəlinin açılışı olub“. 20-fevral 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-fevral 2016-yil.
  14. „Belçikada Xurşidbanu Natəvanın heykəlinin açılışı olub“. 20-fevral 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-fevral 2016-yil.
  15. Belçikada Xurşidbanu Natəvanın abidəsi ucaldıldı. Mədəniyyət xəbərləri 20.02.16 TTV
  16. 525-ci qəzet — Xurşidbanu Natəvan[sayt ishlamaydi]
  17. Xurşudbanu Natəvanın nəticəsi, Azərbaycan Musiqi Akademiyasının professoru, Azərbaycan Respublikası MTN-nin ixtisaslaşdırılmış orta musiqi məktəbinin direktoru, AR-nin əməkdar müəllimi Naidə Seyid qızı Məmmədova[sayt ishlamaydi] (Ozarbayjoncha)
  18. Tariximizin fəxri — Xurşidbanu Natəvan[sayt ishlamaydi]
  19. Nizami adına Azərbaycan ədəbiyyatı Muzeyinin fondu, inv. 874.
  20. „panorama.az - Xurşidbanu Natəvan (həyatı)“. 10-fevral 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-fevral 2014-yil.
  21. Natəvan haqqında xatirələr. Nizami adına Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyinin fondu, inv. 874
  22. „Şuşa qalasında qəbirüstü abidələr“. anl.az. Qaraldi: 4-iyun 2022.
  23. „Xurşidbanu Natəvan ömrünün poetik salnaməsi“. /www.525.az. Qaraldi: 4-iyun 2022.
  24. İctimai TV. „Qarabağ gözəli Xurşidbanu Natavanın ruhu qələbə gözləyir“ (az). Youtube.com (3-oktabr 2020-yil). Qaraldi: 4-oktabr 2020-yil.