Vodiy

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Vodiy — relefning uzunasiga choʻzilgan botiq shakli. Hosil boʻlishiga koʻra erozion va tektonik V. boʻladi. V.larning dastlabki shakli, asosan eroziya natijasida, vaqtincha oqar suvlar hosil qilgan jarliklardir. Bir kancha shunday jarliklar birlashib suvi havzaga quyilgungacha kattalasha boradi. V. yon bagʻri baland yoki past, tik yoki qiya, yondan Karaganda (profili) botiq, toʻgʻri qavariq yoki zina shaklida (terrasalar) boʻlishi mumkin. Tub jinslarning yotishiga (strukturasiga) qarab sinklinal, antiklinal, monoklinal, uzilma va graben V.lar boʻladi. Shakliga qarab V. quyidagilarga boʻlinadi: 1) dara— tor V., yon bagʻirlari tik boʻladi, togʻli joylarda uchraydi. Tojikiston va Oʻzbekistonning bir qancha tumanlarida tangi deyiladi; 2) kanon — tagi ancha tor, yon bashrlari juda tik, chuqur V., togʻ va platolarda uchraydi. Oʻrta Osiyoda qopchigʻay deyiladi; 3) koʻndalang kesimi V-simon V., asosan togʻlarda boʻladi; 4) tagi tekis V., tekisliklarda koʻp uchraydi; 5) togʻorasimon V. — troglar; togʻlarda muzliklarning harakati natijasida vujudga keladi. V.ning yon bagʻirlarida terrasalar boʻladi. Tektonik choʻkish natijasida paydo boʻlgan baʼzi bir botiqlar — V.larga Oʻrta Osiyodagi Zarafshon vodiysi, Olay vodiysi, Fargʻona vodiysi, Shim. Amerikadagi Kaliforniya vodiysi va b. bunga mi-sol boʻla oladi. Bunday V.larda aholi koʻpincha zich yashaydi.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil