Stimpank

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Albert Robid tomonidan chizilgan dirijabl

Stimpank (inglizcha: steampunk : steam — „bugʻ“ va punk — " pank "), 19-asr oxiridagi bugʻ energiyasidan ilhomlangan texnologiya va sanʼat va hunarmandchilikni oʻz ichiga olgan ilmiy fantastika yoʻnalishi[1]. Dastlab 1980-yillarda kiberpank[2] ga qarshi adabiy harakat sifatida paydo boʻlgan boʻlsa, u asta-sekin badiiy uslub, madaniy harakat va submadaniyatga aylandi. Bu kiberpankning eng mashxur hosilasi hisoblanadi[3].

Stimpank asarlarida fantaziya[4], muqobil tarix, dahshat, ilmiy fantastika va detektiv hikoyalar elementlari boʻlishi ham mumkin.

Janrning paydo boʻlishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bugʻmashinalar tirbandligi (1831-yilgi karikatura)
Ariel Transit kompaniyasining reklama afishasida Uilyam Xensonning „Havo bugʻ tashuvchisi“

Hozirgi vaqtda stimpank janrining namunalari hisoblangan koʻplab asarlar 1960-1970-yillarda nashr etilgan boʻlsa-da, stimpank atamasining oʻzi ancha keyin paydo boʻlgan: u yozuvchi Kevin Jeter[4] tomonidan istehzoli versiya sifatida kiritilgan " kiberpank " soʻzi 1987-yil aprel oyida foydalanishga kiritilgan. Tim Pauersning „Anubis Geyts“ (1983), Jeyms Bleylokning „Homunculus“ (1986), shuningdek, „Morloklar kechasi“ (1979) va „Infernal qurilmalar“ (1987). asarlarini birlashtiradigan atama topishga harakat qildi. Ushbu asarlarning barchasida dunyo 19-asr texnologiyasi darajasida boʻladi va hikoya uslubi G. Uellsning " Vaqt mashinasi " romani kabi Viktoriya davri fantastikasiga taqlid qiladi. Kiberpankdan farqli oʻlaroq, stimpank real yoki hech boʻlmaganda shartli ravishda qabul qilinadigan texnologiyalarga asoslangan boʻlib, yaʼni asosi par boʻlib, bu janrga oʻz nomini berdi[5].

Stimpank tasnifi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Stimpank ekzoskeleti.
18-asr samolyotlari haqidagi utopiyalar

Boris Nevskiy, „ Fantastika olami“ jurnali muharriri, stimpankni 2 turga ajratadi[5] :

  • Muqobil-tarixiy stimpank, uning harakati shartli ravishda „bizning“ dunyomizda sodir boʻladi, ammo rivojlanishning boshqa yoʻlidan oʻtgan. Qoidaga koʻra, bunday stimpank ilmiy fantastikaga yaqin.
  • Fantastik stimpank, bu butunlay xayoliy dunyoda sodir boʻladi, u yerda turli xil qonunlarga amal qilinadi va retro-texnologiya bilan esa sehrni yaratishi mumkun.

Djeff Vandenmeyer stimpankni 7 janrga boʻladi[6][7]:

  • Boylerpank (inglizcha: Boilerpunk-boil-"qaynamoq") ishchilar sinfining aristokratik stimpankga javobi. Belkurak, koʻmir va bugʻdan foydalanishga asoslangan.
  • Klokpank (inglizcha: clockpunk — clock — „soat“): bugʻ quvvati oʻrniga zavod mexanizmlari ishlatiladi.
  • Dizelpank.
  • Gaz lampalarining romantizmi (inglizcha: Gaslight Romance : muqobil tarixga va Viktoriya davrining romantizmlashuviga urgʻu berilgan stimpankning kichik janri.
  • Mannerpank (inglizcha: Mannerpunk) personajlar orasidagi murakkab ijtimoiy ierarxiyalar bilan shugʻullanadigan steampunkning kichik janri, koʻpincha cheksiz raqslar va partiyalar kontekstida boʻladi.
  • Blasterli Gotik (inglizcha: Raygun Gothic): Art Deco va zamonaviy uslublarga asoslangan retro-futurizm. Bu atama Uilyam Gibson tomonidan kiritilgan.
  • Stitchpank : Stimpankning kichik janri, bu yerda jonli qoʻgʻirchoqlar asosiy qahramonlardir (masalan, „9“ multfilmi).

Umuman olganda, janr oʻz rivojlanishida qatʼiy emas va unda doimiy ravishda yangi kichik janrlar paydo boʻladi[8][9]. Ushbu noaniq holat muxlislar orasida stimpank oʻz ichiga nima kiritish yoki kiritmaslik haqida tortishuvlarga sabab boʻladi[4].

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. „steampunk“. Oxford Dictionaries | English. Qaraldi: 29-noyabr 2017-yil.
  2. „What The Hell Is Steampunk?“ (en). HuffPost UK. Qaraldi: 31-avgust 2017-yil.
  3. Frauke Matz Punk Tales / Anne E. Duggan Ph.D, Donald Haase Ph.D, Helen J. Callow. — Folktales and Fairy Tales: Traditions and Texts from around the World, 2nd Edition [4 volumes]: Traditions and Texts from around the World. — ABC-CLIO, 2016. — С. 834—835. — 1751 с. — ISBN 9781610692540
  4. 4,0 4,1 4,2 Presentations of the 2010 Upstate Steampunk Extravaganza and Meetup / Gypsey Elaine Teague. — Cambridge Scholars Publishing, 2011. — С. 132. — 199 с. — (EBSCO ebook academic collection). — ISBN 1443830747
  5. 5,0 5,1 Борис Невский и Михаил Попов. „Стимпанк: что это такое“(rus.), Мир фантастики (18-mart 2006-yil). Qaraldi: 17-oktabr 2017-yil.
  6. Kahn, Eve M.. „Prisoner Art at Eastern State Penitentiary, Philadelphia“(ingl.), The New York Times (21-iyul 2011-yil). Qaraldi: 17-oktabr 2017-yil.
  7. Jeff VanderMeer,S. J. Chambers The Steampunk Bible: An Illustrated Guide to the World of Imaginary Airships, Corsets and Goggles, Mad Scientists, and Strange Literature. — Abrams, 2012. — С. 58. — 224 с. — ISBN 1613121660
  8. Laura Lambert; Hilary W. Poole; Chris Woodford; Christos J. P. Moschovitis Internet: A Historical Encyclopedia. — ABC-CLIO, 2005. — 767 с. — ISBN 1851096590
  9. Борис Невский. „Русский стимпанк“. МИР ФАНТАСТИКИ И ФЭНТЕЗИ. old.mirf.ru. Qaraldi: 8-iyul 2017-yil.