Sonata

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Sonata (ital. sonata, lot. sonare — yangramoq) — kamer-cholgʻu musiqasining asosiy janrlaridan. 3 qismli turkum asar, baʼzan 1, 4, 5 qismlilari ham uchraydi. 3 qismli mumtoz S.ning 1 va 3 qismlari tez, 2qismi vazmin surʼatlidir. 1-qismi (sonata allegrosi) 3 yirik boʻlimdan tashkil topadi: qaramaqarshi musiqiy mavzularni namoyon qilish (ekspozitsiya), ularni birbiriga taqqoslab rivojlantirish (2-boʻlim), soʻngra asosiy kuylarni oʻzaro yaqinlashtirib birlashtirish (repriza). "S." atamasi 16-asrdan maʼlum boʻlib, avvalboshda kantatadan farqdi oʻlaroq har qanday cholgʻu pyesa ham S. deyilgan. 17-asr boshlarida S.ning 2 koʻrinishi (cherkov S.si va kamer S.) shakllandi. 18-asr oʻrtalarida D. Skarlatti, F. E. Bax klavir S.lar yozishgan, Y. Gaydn, V. Motsartlar S.ning mumtoz namunalarini yaratdilar. S. rivoji va yuqori choʻqqilarga chiqishida L. Betxoven S.lari muhim ahamiyatga ega boʻldi. L. Betxoven S.ni rang-barang mavzu va mazmun, murakkab shakl bilan boyitib, janr imkoniyatlarini kengaytirdi. F. Shopen, R. Shuman, F. List, I. Brams, E. Griglar S. rivojiga katta hissa qoʻshdilar. Romantizm davri va 20-asr kompozitorlari ijodida ham S. asarlari muhim oʻrin egalladi. Oʻzbekistonda ilk S.larni 1940—50 yillarda Ik.Akbarov, F. Nazarov, G. Mushel, A. Kozlovskiy kabi kompozitorlar yaratishgan. Keyinchalik, E. Solihov, N. Zokirov, A. Ergashev, D. Saydaminova, H. Rahimov, N. Gʻiyosov va boshqa kompozitorlar ijodida rivojlangan.

S.ning kichik hajmdagi turi — sonatina oʻzining soddaligi, ijro uslubining oddiyligi bilan ajralib turadi.