Nurxatsi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Nurxatsi
努爾哈赤
Nurxatsi
Hou Szin (So‘nggi Szin) sulolasi xoni
1616dan — 1626
(Oysingoro Nurxatsi (xit. an’anaviy 愛新覺羅 努爾哈赤) ismi ostida)
Oʻtmishdoshi: sulolaga asos solgan
Vorisi: Oysingoro Abaxay
 
Tavalludi: 21-fevral 1559-yil(1559-02-21)
Hetu-Ala, Manjuriya
Vafoti: 30-sentabr 1626-yil(1626-09-30)
(67 yoshda)
Aiji Fort, Manjuriya
Dafn etilgan: Fu maqbarasi
Sulolasi: Sin
Otasi: Taksi
Onasi: Syuan (Hitara sulolasidan)
Xotini: 16 xotin
Bolalari: 16 o‘g‘il va 8 qiz

Nurxatsi manjurcha:ᠨᡠᡵᡤᠠᠴᡳ—Nurgaci, mongolcha:ᠨᠤᠷᠠᠭᠴᠢ—Нурхач, xit. an’anaviy 努爾哈赤, soddalashtrilgan 努尔哈赤, pinyin: Nǔ'ěrhāchì yoki Nǔ'ěrhāqí (努爾哈齊) (1559—1626) — manjur xoni. Oysingoro qavmidan. Min sulolasi tumanboshisi Mangu Temurning avlodi. Da Szin — „Buyuk oltin“ (yoki Hou Szin — „So‘nggi oltin“) deb nom olgan manjur imperiyasi asoschisi (Chjurchjenlarning 1115—1234-yillarda mavjud boʻlgan imperiyasi Birinchi yoki Qadimgi Szin imperiyasi deyiladi). Imperiya 1636-yil Da Sin — „Buyuk Sof“ deb atala boshlagan.

Hayoti[tahrir]

Manjurlarni birlashtirish va davlatga asos solish[tahrir]

Nurxatsi XV asr birinchi yarmida koreys askarlarining bosimi bilan Pektusan togʻi yonbagʻirlaridan Manjuriyaning janubiy qismiga kelib joylashgan chjurchjenlarning Tun urugʻidan. Beyle (manjurcha knyaz) Giochangining nabirasi, beyle Taksining oʻgʻli[1] Nurxatsi Suksuxe-Bira daryo vodiysidagi 6 kichik qal’a shaharlarning hokimi (knyazi) edi. 1115—1234-yillarda Xitoy shimoli va Ichki Mongoliyada hukm surgan chjurchjenlarning Szin (xitoychadan tarjimasi „Oltin“) sulolasiga ham mansubligi bor edi. Shu sababli u oʻz sulolasini „Oltin sulola“ (Oysingoro) deb atadi. Nurxatsining sulolasi Suksuxe-Bira daryosi vodiysi yerlarini boshqarishga daʼvogarlik qilishgan, shu asnoda Manjou hududlariga ham egalik qilishgan.

U Fushun shahrida Min sulolasi qo‘mondoni Li Chenlyan xonadonida askar sifatida tarbiya topgan. U yerda xitoy tilini va mahkama ishlari yuritiladigan Kvonxa lahjasini o‘rgangan. U xitoyliklarning „Uch qirollik romantikasi“ va „Suv chegarasi“ asarlarini o‘qib, ularning harbiy va siyosiy strategiyalarini o‘rganib chiqqan.[2][3][4]

1582-yil Nurxatsining otasi va bobosi chjurchjen qabilalari oʻrtasidagi oʻzaro sulolaviy janglar paytida Lyaodun bosi Li Chenlyan boshchiligidagi Xitoy qoʻshinlari qoʻlidan vafot etishadi. Xitoy solnomalariga koʻra bu ish uchun Li Chenlyanni Min hukumati bilan kelishib turgan Giochangi va Taksiga qarshi gijgijlagan chjurchjenlarning Turun shahri hokimi Nikan Vaylan aybdor koʻrilgan. 1584-yil Nurxatsi otasi va bobosi uchun oʻch olish maqsadida 13 sovutdor sipohiy bilan Nikan Vaylanga qarshi chiqdi. Nikan Vaylan Erxunga qochib ketdi, 1587-yilda Nurxatsi uni yana ta’qib ostiga oldi. Nikan Vaylan bu safar Li Chenlyan huzuriga qochdi, Li Chenlyan Nurxatsi bilan munosabatlari buzilishini istamay Nikan Vaylanni Nurxatsiga topshirdi. Nurxatsi uning boshini tanasidan judo etdi. Li Chenlyanning qo‘llab-quvvatlashi bilan Nurxatsi katta siyosatga kirib keldi.

Nurxatsi isteʼdodli siyosatchi va qo‘mondon ekanini ko‘rsata oldi. Aynan u chjurchjen qabilalarini birlashtirdi va Manjur davlatiga asos soldi. Ko‘plab sovg‘alar, ko‘p kunli bazmlar va nikoh aloqalari orqali Nurxatsi qo‘shni qabila oqsoqollarini o‘z tomoniga og‘dira oldi. O‘z navbatida ular, o‘g‘illari, qullari va qo‘shinlari bilan Nurxatsi boshqarayotgan hududlarga doimiy yashash uchun ko‘chib kelishdi va yangi hukmdorlariga xizmat qila boshlashdi. Shu asnoda qabilalar o‘rtasida ishonchli ittifoq tuzildi. Tez orada bu ittifoq kuchli harbiy va quldorlik tizimiga asoslangan ibtidoiy davlat boshqaruvi darajasiga yetdi.

1585—1589-yillarda Nurxatsi Min sulolasining Szyanchjou veyi qabilalarini bo‘ysundirib (chegaradoshi), ularni Manjou xalqi tarkibiga birlashtirdi. So‘ng u chanbayshan qabilalari va xulun qabilalar ittifoqini o‘ziga bo‘ysundirishga harakatlar qildi. Yigirma yil ichida manjurlar qo‘shnilariga qarshi yigirmaga yaqin harbiy harakatlar qildilar. Nurxatsi hokimiyatini mustahkamlash maqsadida Pekinga — imperator Vanli huzuriga bordi.

1589-yil Nurxatsi o‘zini van deb eʼlon qildi, 1596-yil esa o‘zini Szyanchjou davlatining vani sifatida tanitdi. 1606-yil sharqiy mongol hokimlari unga Kundulenxon unvonini berdilar.

1616-yil Nurxatsi o‘zini yangi tashkil etilgan davlat monarxi deb eʼlon qildi. O‘zini xon deb atab 1234-yil mongollar tomonidan yo‘q qilingan Aysin Gurun (manjurcha: Oltin davlat)ni qayta tiklanganini maʼlum qildi. Uning asosini 8 qismdan iborat armiya tashkil etgan. Har bir qismning tugʻi (bayrogʻi) boʻlib, ularning rangi bir-biridan farq qiladi. Shu tufayli Nurxatsining armiyasi „8 tugʻli armiya“ deb nomlangan. Xitoy solnomalarida bu mamlakat Szin (1115-1234) deb nomlanib, xitoylik tarixchilar Nurxatsi tuzgan davlatni Hou Szin („So‘nggi Szin“) sifatida qayd etadilar. U davlatiga „Dajin“ (Ulugʻ oltin maʼnosida) deb nom bergan[5]. Shu asnoda Nurxatsi boshqaruvining shiori bo‘lmish — Samoviy yorliq (Tangri yorlig‘i) tuziladi. Manjur sulolasining rasmiy tarixiga ko‘ra u o‘zini Samoviy yorliq asosida butun zamin uzra hukmdor bo‘lmish Samo farzandi deb eʼlon qiladi. Manjur davlatining poytaxti Sinszin shahri bo‘ladi. Nurxatsining diplomatik va harbiy faolligi natijasida 1619-yil yangi tuzilgan davlat atrofida chjurchjenlarning ko‘plab qabilalari birlashdilar.

Sarxu tog‘i etagidagi jang

Manjurlar davlatining kengayishi[tahrir]

Manjou davlatining kuchayishi va hududining Xitoy chegaralariga tobora yaqinlashishi Lyaodunda Nurxatsi va Min imperiyasi munosabatlarini keskinlashtira bordi. 1618-yil Nurxatsi „Yetti shikoyat“ nomli manifestini eʼlon qildi. Unda Nurxatsining fikricha xitoyliklar shaxsan uning va uning xalqi oldida qilgan ayblari keltirib o‘tilgan. Shu yil yigirma ming kishilik qo‘shin bilan Lyaodun viloyati orqali Xitoy hududiga bostirib kirib uchta muhim qal’ani hamda beshta shaharni qo‘lga kiritadi. Shaharlar vayron qilinadi, shahar aholisi esa (Xitoy tarixchilariga ko‘ra — besh yuz mingdan ortiq kishi) Manjouga olib ketiladi. Sin tarixchilariga ko‘ra Min imperiyasi bunga javoban Lyaodunda 200 ming kishilik qo‘shin to‘playdi. Bunga qarshi Nurxatsi faqat ellik ming kishini to‘play olgan, xolos. Ammo xitoylik qo‘mondonlarning noto‘g‘ri yo‘l tutishi manjouliklarni qutqarib qoladi. Min qo‘mondonlari qo‘shinni to‘rt guruhga bo‘ladilar, guruhlar Manjouning poytaxtiga alohida-alohida hujum qiladilar. Bu Nurxatsiga qo‘l kelib, qo‘shinlardan uch guruhini mag‘lub etadi. Ushbu voqea tarixga Sarxu jangi nomi bilan kirgan. To‘rtinchi guruh chekinishga majbur bo‘ladi. Xitoyliklarga yordamga kelgan Xan Xonnipning koreys qo‘shinlari manjurlar tomonidan Shenxe daryosi bo‘yida qarshilikka uchrab tez orada mag‘lub bo‘ldilar.

Nurxatsi ogʻir yaralangan Ningyuan jangi sxemasi

1621-yil manjurlar Lyaodun hududiga bostirib kirib xitoy qo‘shinlarini tor-mor etdilar. Nurxatsi qo‘shinlari Shenyan (manjurcha nomi Mukden, mukdembi — „yuksalmoq“ so‘zidan) va Lyaoyan shaharlarini qamal orqali qo‘lga kiritdi. Bu hududda mustahkam o‘rnashish maqsadida shahar aholisini Manjouga ko‘chirmadi. 1622-yil majurlar Lyaosiga hujum qilib Xitoy jangchilarini tor-mor qildilar. Xitoyliklar himoyaga zo‘r berib mudofaa ishlarini qaytadan tashkil etishga majbur bo‘lishdi. Nurxatsi 1625-yil poytaxtni Mukdenga ko‘chirdi. 1626-yil Nurxatsi qo‘shinlari Lyaosi hududinig asosiy shahri bo‘lgan — Ningyuan qal’asini qo‘lga kirita olmadi. Ningyuan himoyasida xitoyliklarga yevropacha (xungipao) tipdagi artilleriyadan foydalangan holda iyezuit Adam Shal fon Bell yordam berdi. Bu urushda Nurxatsi qattiq jarohat olib maʼdanli buloqlar yordamida davolanish uchun qaytib ketadi. Qal’a hujumidagi mag‘lubiyatlaridan alamzada bo‘lgan manjurlar Szyuxuadao orolini bosib olishadi va Xitoyga qarashli Bohay ko‘rfazi flotining asosiy kuchi hisoblangan ikki mingta kema va oziq-ovqat omborlarini yoqib yuborishadi.

Xitoy bilan urushlar qilish davomida Nurxatsi hali unga bo‘ysunmagan chjurchjen qabilalarini bo‘ysundirishni ham davom ettirardi. 1619—1625-yillarda Nurxatsi va uning o‘g‘li Xuantayszi (Abaxay) to‘rt marotaba muvaffaqqiyatli yurishni amalga oshirdilar. 1626-yil sentabrda Nurxatsi vafot etdi. Baʼzi tadqiqotchilar Nurxatsining o‘limiga fevral oyida Ningyuanyu jangida olgan og‘ir jarohati va mag‘lubiyatdan olgan ruhiy zarbasi sabab bo‘lgan deb hisoblaydilar. O‘limidan oldin u taxt vorisini tayinlamaydi. Uning yaqinlari sakkizinchi o‘g‘li — Xuantaytsi (Abaxay)ni taxt vorisi etib tayinlaydilar.

Oilasi[tahrir]

  • bobosi: Giochangi (覺昌安)
  • otasi: Taksi (塔克世)
  • onasi: Syuan, Hitara sulolasidan nikohsiz olingan (喜塔拉氏)
  • qorindosh ukasi: Surxatsi (蘇爾哈吉)
  • xotinlari:
  1. Syaosigao imperator xonim (孝慈高皇后), asl ismi Mongo, Yexenara sulolasidan Yanginuning qizi
  2. Yuan, asl ismi Xaxanaszyasin, Tunszya sulolasidan
  3. Szi, asl ismi Gunday, Fusa sulolasidan
  4. Syaoleu imperator xonim (孝烈武皇后), asl ismi Abaxay, Ulanara sulolasidan Mantayning qizi
  • o‘g‘illari:
  1. Suen (褚英) (1580—1615), taxt vorisi, uch nafar o‘g‘li bo‘lgan
  2. Daysan (代善) (1583-yil 19-avgust — 1648-yil 25-noyabr), shahzoda Li (1636—1648), sakkiz nafar o‘g‘li bo‘lgan
  3. Abay (阿拜)(1585-yil 8-sentabr — 1648-yil 14-mart), yetti nafar o‘g‘li bo‘lgan
  4. Tangulday (湯古代) (1585-yil 24-dekabr — 1640-yil 3-noyabr), ikki nafar o‘g‘li bo‘lgan
  5. Mangultay (莽古爾泰) (1587 — 1632-yil 11-yanvar)
  6. Tabay (塔拜) (1589-yil 2-aprel — 1639-yil 6-sentabr), sakkiz nafar o‘g‘li bo‘lgan
  7. Abatay (阿巴泰) (1589-yil 27-iyul — 1646-yil 10-may), shahzoda Raoyu (1644—1646), besh nafar o‘g‘li bo‘lgan
  8. Abaxay (皇太極) (1592-yil 28-noyabr — 1643-yil 21-sebtabr), xon, keyinchalik Sin imperiyasi imperatori (1626—1643). 11 nafar o‘g‘li 14 nafar qizi bo‘lgan
  9. Babutay (巴布泰) (1592-yil 13-dekabr — 1655-yil 27-fevral), uch nafar o‘g‘li bo‘lgan
  10. Degeley (德格類) (1592-yil 16-dekabr — 1635-yil 11-noyabr), beyle, uch nafar o‘g‘li bo‘lgan
  11. Babuxay (巴布海) (1596-yil 15-yanvar —1643),
  12. Ajige (阿濟格) (1605-yil 28-avgust — 1651-yil 28-noyabr), shahzoda In (1644—1651), 12 nafar o‘g‘li bo‘lgan
  13. Laimbu (賴慕布) (1611-yil 26-yanvar — 1646-yil 23-iyun), shahzoda Fu, bir nafar o‘g‘li bo‘lgan
  14. Dorgon (多爾袞) (1612-yil 17-noyabr — 1650-yil 31-dekabr), Sin imperiyasi regenti (1643—1650)
  15. Dodo (多鐸) (1614-yil 2-aprel — 1649-yil 29-aprel), shahzoda Yu (1636—1649), sakkiz nafar o‘g‘li bo‘lgan
  16. Fiyangu (費揚果) (1620-yil noyabr — ?), to‘rt nafar o‘g‘li bo‘lgan.

Ajdodlari[tahrir]

  1. Mangu Temur (Mentemu) (猛哥帖木耳) (1370—1433)
    1. Chuyan (Agu) (1433-yil o‘ldirilgan)
    2. Chunshan (充善) (1433—1467), Mangu Temurning ikkinchi o‘g‘li
      1. Tolo (Szyanchjoulik chjurchjenlarning yo‘lboshchisi) (妥罗) (1467—1481)
      2. Toymo (妥义谟)
      3. Sibaosibyanchu (锡宝齐篇古) (1481—1522)
        1. Fuman (福滿) (1522—1542)
          1. Deshiku (德世庫)
          2. Lyuchan (劉闡)
          3. Sochanya (索長阿)
          4. Baolanʼa (包朗阿)
          5. Baoshi (寶實)
          6. Giochangi (覺昌安) (1542—1582)
            1. Lidun-Baturu ((禮敦巴圖魯)
            2. Ergun (額爾袞)
            3. Szekan (界堪)
            4. Tachabyangu (塔察篇古)
            5. Taksi (塔克世) (1582-yil o‘ldirilgan)
              1. Nurxatsi (努爾哈赤) (1559—1626)
              2. Murxatsi (穆爾哈齊) (1561—1620)
              3. Surxatsi (舒爾哈齊) (1564—1611)
              4. Yarxatsi (雅爾哈齊) (1565—1589)
              5. Bayala (巴雅喇) (1582—1624)

Manbalar[tahrir]

  1. Кузнецов В. С. Нурхаци. — Новосибирск, 1985.
  2. Geoffrey Parker (2013). Global Crisis: War, Climate and Catastrophe in the Seventeenth Century, illustrated, Yale University Press. ISBN 0300189192. 
  3. Kenneth M. Swope (2014). The Military Collapse of China's Ming Dynasty, 1618-44, illustrated, Routledge, 16. ISBN 1134462093. 
  4. Victor H. Mair, Sanping Chen, Frances Wood (2013). Chinese Lives: The People Who Made a Civilization, illustrated, Thames & Hudson. ISBN 0500771472. 
  5. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil