Gulxaniy

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Oʻzbek Adabiyoti

Milodiy VII asrgacha
VIII-XIII asrlar (Qadimgi)

XIV-XV asrlar (Temuriylar davri)
XVI-XIX asrlar (Mumtoz)

XIX-XX asrlar (Milliy uygʻonish)
1905-30 yillar (Jadid davri)
1930-80 yillar (Sovet davri)
1990 yillaridan keyin (Mustaqillik)

Oʻzbekiston Yozuvchilar Uyushmasi

Gulxaniy (taxallusi; asl ismi Muhammad Sharif) (taxminan 18-a.ning oxiri — Qoʻqon — 19-a.ning 20-y.lari) — oʻzbek mumtoz shoiri, masalnavis. Hayoti va ijodi haqida "Majmuai shoiron" (Fazliy Namangoniy), "Tuhfat ul-axbob" (Qori Rahmatulloh Vozeh), "Sabot ul-bashar va tarixi muhojiron" (Dilshod Otin) kabi asarlarda ayrim maʼlumotlar keltirilgan. Fazliy G.ning "Koʻhiston mulkidan" ekanligini taʼkidlasa, Vozeh uni namanganlik, deydi. G. Namangan va Qoʻqonda yashagan, oz vaqt hammomda oʻt yoquvchi — goʻlax vazifasida ishlagan (taxallusi shundan). Qoʻqon xoni Amir Olimxon navkarlari safida xizmatda boʻlgan (1801 — 10). Mustaqil mutolaa yoʻli b-n mumtoz adabiyotni oʻrgangan. Olimxon vafotidan (1811) soʻng taxtga oʻtirgan Amir Umarxon (Amiriy) G.ni saroy shoirlari davrasiga jalb etgan. Shoir xonni maqtagan, uning gʻazallariga naziralar bitgan. Umarxon vafotidan soʻng vataniga qaytib, koʻproq oddiy insonlarga manzur boʻluvchi sheʼrlar yoza boshladi. Oʻtli hajvlar yaratdi.

G. oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan. Bizgacha bir necha gʻazali, hajviyalari hamda "Zarbulmasal" ("Yapaloqqush" hikoyasi) nasriy asari yetib kelgan. Gʻazallarida lirik qahramonning ruhiy kechinmalari, bahor, real hayotiy manzaralar oʻz ifodasini topgan ("Barmogʻim", "Ey toʻti", "Lola koʻksidek bagʻrim..."). "Bideh" (bergil, ber menga) radifli gʻazalida shoir navkarlik davridagi hayotini tasvirlagan. Bu gʻazalga chuqurroq nazar tashlansa, muallif katta ijtimoiy masala — oʻz davrining harbiy tartibi, rasm-rusumlari haqida fikr yuritganligini kuzatish mumkin. Gʻazalida lirik qahramonning obrazi umumlashma obraz darajasiga koʻtarilgan. G. oʻzining zoʻr isteʼdodi, tajribasi, turmushga haqqoniy qaray bilishi tufayli xalqchil ijodkor sifatida koʻringan. Shoirning bizga maʼlum gʻazallarining ayrimlari Amiriy sheʼrlariga nazira tarzida yaratilgan boʻlib, ular oddiy taqlidchilik doirasida qolmay, barkamol mustaqil badiiy asar darajasiga koʻtarilgan. G.ning sheʼriy ijodi, garchand, hajman katta boʻlmasada, 19-a. oʻzbek milliy adabiyoti rivojiga samarali taʼsir koʻrsatdi.

"Zarbulmasal" nafaqat oʻzbek mumtoz adabiyoti, balki butun Sharq adabiyotining ham nodir namunasidir. G. unda xalq maqollari (400 ga yaqin maqol), sajlar (qofiyali nasr), masal va rivoyatlardan samarali foydalangan. Bu masal va rivoyatlar tematik jihatdan bir-biriga bogʻlanib, yagona bir syujetni tashkil etgan. Asarda Yapaloqqush b-n Boyoʻgʻlining quda-anda boʻlishi sarguzashtlari majoziy, oʻtkir hajviya tarzida tasvirlangan. G. qushlarning oʻzaro murakkab munosabatlari asosida oʻz davri ijtimoiy hayotining tanqidiy manzarasini yaratgan.

G. ijodini M. Salye, Fitrat, B. Karimov, R. Muqimov, H. Yoqubov, F. Ishoqov kabi olimlar tadqiq etganlar.

Manbalar[tahrir]

  • Tanlangan asarlar, T., 1951. Zarbulmasal va gʻazallar, T., 1960.

Adabiyotlar[tahrir]

  • Muqimov R., Gulxaniyning hayoti va adabiy faoliyati, Samarqand, 1955; Zohidov V., Oʻzbek adabiyoti tarixidan, T., 1961; Ishoqov F., Gulxaniy va uning adabiy merosi, T., 1974.

Abdurashid Abdugʻafurov.[1]

Muhammadsharif Gulxaniy (XVIIIXIX asrlar) Taniqli oʻzbek adibi, oʻzbek adabiyotida satirik maktab yaratuvchilaridan biri. Oʻratepada (ayrim manbalarda Namangan viloyatida) tugʻilgan, hayot yillari nomaʼlum. Turk va fors tillarida asarlar bitgan. «Zarbulmasal» asari Umarxonning torshirigʻi bilan yozilgan. U haqda Fazliyning «Majmuai shoiron», Vozehning «Tuhfatul-ahbob», Avazmuhammad Attorning «Tarixi jahonnoma» asarlarida maʼlumot bor.

«Zarbulmasal»da «Kalila va Dimna» va sharq mumtoz nasri anʼanalari davom ettirilgan. Hajviy qissa janrida yaratilgan bu asarda ramziy-majoziy timsollar vositasi bilan zamonasining nosozliklari fosh etilgan. «Zarbulmasal» bir necha qoʻlyozma va bosma nusxalari mavjud, ular OʻR FA ShI da saqlanadi. Ayrim manbalarda devon tartib bergani aytilsa-da, biroq u topilmagan. Ayrim sheʼrlari fors tilidagi bayozlarda ham uchraydi.

Gulxaniy ijodi oʻzbek olimlari A.Qayumov, R.Muqimov, F.Ishoqov, M. Qoʻshjonov, M. Qoʻshmoqov, A. Asrorov v.b. olimlar tomonidan oʻrganilgan.

Nashr qilingan asarlari[tahrir]

  • Gulxaniy. Zarbulmasal (nashrga tayyorl. F.Ishoqov). - T: 1958;
  • Oʻzbek adabiyoti. 4 jildlik 3-jild. - T: 1959;
  • Gulxaniy. Tanlangan asarlar. - T.: 1951, 63b.

Ilmiy adabiyot[tahrir]

  • Oʻzbek adabiyoti tarixi. 4-jild. - T.: 1978;
  • F.Ishoqov. Gulxaniy va uning «Zarbulmasal» asari. - T.: Fan, 1972;
  • F.Ishoqov. Maktabda Gulxaniy ijodini oʻrganish. — T.: 1986;
  • M.Qoʻshjonov. «Zarbulmasal» asarining badiiy xususiyatlari. Kitobda: Mohiyat va badiiyat. — T.: 1974;
  • M.Qoʻshmoqov. Mulla Gulxaniy. «Sharq yulduzi» jurn. 1991, № 1.

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil