Derek Barton

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Derek Barton
Tavalludi 8-sentabr 1918-yil
Gravesend, Kent, England
Vafoti 16-mart 1998-yil(1998-03-16)
(79 yoshda)
College Station, Texas, USA
Fuqaroligi Birlashgan Qirollik[1][2][3]
Mashhur ishlari
Ritsar bakalavr belgisi

Ser Derek Xarold Richard Barton FRS FRSE[4] (1918-yil 8-sentabr - 1998-yil 16-mart) ingliz organik kimyogari va 1969-yil uchun Nobel mukofoti laureati[5][6]

Taʻlim va erta hayot[tahrir | manbasini tahrirlash]

Barton Kentning Gravesend shahrida Uilyam Tomas va Maude Henrietta Barton (niyasi Lukes) oilasida tugʻilgan.

Gravesend grammatika maktabida (1926–29) , Rochesterdagi Qirol maktabida (1929–32), Tonbridj maktabida (1932–35) va Medvey texnik kollejida (1937–39) oʻqigan. 1938-yilda u London Imperial kollejiga oʻqishga kirdi, u erda 1940-yilda uni tamomladi va 1942-yilda organik kimyo fanlari nomzodi ilmiy darajasini oldi.

Karyera va tadqiqot[tahrir | manbasini tahrirlash]

1942-yildan 1944-yilgacha Barton hukumat tadqiqotchisi boʻlgan, keyin 1944-yildan 1945-yilgacha Birmingemda Olbrayt va Uilson uchun ishlagan. Keyin u Imperial kollejining kimyo kafedrasida yordamchi oʻqituvchi boʻldi va 1946-yildan 1949-yilgacha ICI ilmiy xodimi boʻldi.

1949 va 1950-yillarda u Garvard universitetida tabiiy mahsulotlar kimyosi boʻyicha oʻqituvchi boʻlib ishlagan va keyin organik kimyo boʻyicha oʻquvchi va 1953-yilda Birkbek kollejida professor etib tayinlangan. 1955-yilda u Glazgo universitetida kimyo boʻyicha Regius professori boʻldi, 1957-yilda Imperial kollejida organik kimyo professori etib tayinlandi. 1950-yilda Barton kimyoviy fiziklar, xususan Odd Xassel tomonidan toʻplangan natijalar asosida organik molekulalarga afzal qilingan konformatsiya berilishi mumkinligini koʻrsatdi. Konformatsion tahlilning ushbu yangi usulidan foydalanib, u keyinchalik boshqa koʻplab tabiiy mahsulot molekulalarining geometriyasini aniqladi.

1969-yilda Barton Odd Xassel bilan kimyo boʻyicha Nobel mukofotini "konformatsiya kontseptsiyasini ishlab chiqish va uni kimyoda qoʻllashga qoʻshgan hissasi" uchun baham koʻrdi.

1958-yilda Barton Artur D. Kichkina Massachusets texnologiya institutining tashrif buyuruvchi professori, 1959-yilda esa Karl Folkers Illinoys va Viskonsin universitetlarida tashrif buyuruvchi professor etib tayinlandi. Oʻsha yili u Amerika sanʻat va fanlar akademiyasining xorijiy faxriy aʻzosi etib saylandi.[7]

1949-yilda u Kordey-Morgan medali va Qirollik kimyo jamiyati tomonidan berilgan mukofotning birinchi laureati boʻldi. 1954-yilda Myunxendagi Qirollik jamiyati va Xalqaro fanlar akademiyasining aʻzosi, shuningdek, 1956-yilda Edinburg Qirollik jamiyati aʻzosi etib saylandi; 1965-yilda Ilmiy siyosat boʻyicha kengash aʻzosi etib tayinlandi. U 1972-yilda ritsar unvoniga sazovor boʻlib, Britaniyada rasmiy ser Derek nomini oldi. 1978-yilda u Fransiyadagi Institut de Chimie des Substances Naturelles (ICSN - Gif Sur-Yvette) direktori boʻldi.

1977-yilda Qirollik Kimyo Institutining 100 yilligi munosabati bilan Britaniya pochta idorasi uni va yana 5 nafar Nobel mukofoti sovrindori britaniyalik kimyogarlarni ularning kashfiyotlari aks etgan toʻrtta pochta markasi bilan taqdirladi.[8]

U 1986-yilda Qoʻshma Shtatlarga (ayniqsa Texas) koʻchib oʻtdi va Texas A&M universitetining taniqli professori boʻldi va vafotigacha 12 yil davomida bu lavozimda ishladi.

1996-yilda Barton oʻzining " Aql va tasavvur: Organik kimyodagi tadqiqotlar boʻyicha mulohazalar" nomli keng qamrovli toʻplamini nashr etdi.

Konformatsiya boʻyicha ishi bilan bir qatorda, uning nomi organik kimyoda Barton reaksiyasi, Barton dekarboksillanishi va Barton-Makkombi deoksigenatsiyasi kabi bir qator reaksiyalarda esga olinadi.

Kentdagi Tonbridj maktabida yangi qurilgan Barton ilmiy markazi, u 4 yil davomida tahsil olgan, 2019-yilda qurib bitkazilgan, uning nomi bilan atalgan.

Faxr va mukofotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Barton 1954-yilda Qirollik jamiyati (FRS) aʻzosi etib saylangan.[4] 1966-yilda Leopoldina Germaniya Fanlar akademiyasining aʻzosi etib saylandi.[9]

Shaxsiy hayot[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ser Derek uch marta turmushga chiqdi: Jeanne Kate Wilkins 1944 -yil 20-dekabr; Christiane Cognet 1969; Judith Von-Leuenberger Cobb 1993, va birinchi turmushidan bir oʻgʻli bor edi;  u Texas shtatidagi kollej stantsiyasida vafot etdi.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. (unspecified title)
  2. (unspecified title)
  3. (unspecified title)
  4. 4,0 4,1 Ley, S. V.; Myers, R. M. (2002). „Sir Derek Harold Richard Barton. 8-sentabr 1918-yil – 16-mart 1998-yil“. Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society. 48-jild. 1–23-bet. doi:10.1098/rsbm.2002.0001. JSTOR 3650246.
  5. Albert Cotton, F. (2000). „Derek H. R. Barton, 8-sentabr 1918-yil · 16-mart 1998-yil“. Proceedings of the American Philosophical Society. 144-jild, № 3. 292–296-bet. JSTOR 1515591.
  6. Barton's Nobel Lecture The Principles of Conformational Analysis
  7. „Book of Members, 1780-2010: Chapter B“. American Academy of Arts and Sciences. Qaraldi: 19-may 2011-yil.
  8. New Scientist 10 February 1977 p. 319
  9. „List of Members“. www.leopoldina.org. 8-oktabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-oktabr 2017-yil.