Yuha

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Yuha
Odam yoki hayvon qiyofasida paydo bo'lgan mifologik mavjudot
Mifologiya Boshqird mifologiyasi
Boshqa madaniyatlarda Yuha


Yuha — boshqird va tatar mifologiyasida yovuz iblis . Suv elementi bilan bogʻliq. Yuvxa nomi bilan xorazm turkmanlari va oʻzbeklar mifologiyasida ham uchraydi.

Tarix[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yuhaning xarakteri ertaklarda, „Ural-Botir“ eposida, xalq eʼtiqodlarida va boshqalarda uchraydi.

Afsonalarga koʻra, 500-1000 yil yashagan ajdaha Yuxaga aylanadi (Ajdaha Yuxa yoshiga qadar yashamaydi, chunki bulutlar uni Kaftau togʻiga olib boradi).

Boshqird tilida yuha bilan bogʻliq koʻchma iboralar saqlanib qolgan: „yuha yilan“ (makkor shaxs), „yukhalanyu“ (munofiq, ikkiyuzlamachi), „yukhalik“ (riyokorlik). Yuha mifologiyada va boshqa turkiy xalqlarda uchraydi.

Xususiyatlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Mifologiyada Yuha odamlarni yutib yuboradi; odam yoki hayvon shaklida namoyon boʻladi. Chiroyli qizga aylanib, birinchi duch kelgan erkakka turmushga chiqadi va uning qonini asta-sekin ichadi, bu esa uni ozidirib tashlaydi va oʻladi.

Kechasi ilon qiyofasidagi Yuha chanqogʻini qondirish uchun daryoga sudraladi, shuning uchun Yuha uni fosh qilish uchun shoʻr ovqat bilan oziqlanadi.

Yuhaning belgilari — kindikning yoʻqligi yoki qoʻltiq ostidagi teshiklarning mavjudligi. Yuhani olov yoqish orqali yoʻq qilish mumkin; kuydirilgan Yuhaning kullari shifobaxsh hisoblanib, koʻz kasalliklarini davolash uchun ishlatilgan.

Xorazm turkmanlari va oʻzbeklari, shuningdek, Qozon tatarlari mifologiyasida Yuxa yoki Yuvxa — ming yil yashab, ajdaho aylanadigan goʻzal qiz. Yuha unchalik aqlli boʻlmagan erkakka turmushga chiqadi va uni idishlarni yuvishga majburlamaslik, sochini tarashini tomosha qilmaslik va orqasidan silamaslik kabi bir qancha shartlar qoʻyadi. Agar turmush oʻrmogʻi Yuhuning sochini tarashini koʻrsa, u qanday qilib boshini yechib, karavot yonidagi stolga qoʻyganini koʻradi, agar u orqasini silasa, ilon tarozilarini topadi. Agar Yuha turmush qurganidan keyin qirq kun ichida oʻlmagan boʻlsa, u erini yeydi. Yuhani faqat suvsiz joyda oʻldirish mumkin (oshxona va hammom bunga mos kelmaydi)[1].

Fanda[tahrir | manbasini tahrirlash]

2020-yilda Rossiyaning Ulyanovsk viloyatining quyi boʻr konlarida tasvirlangan qoldiqlari asosida Jucha pleziozavr jinsi (yoʻqolib ketgan dengiz sudralib yuruvchilari) Yuha nomi bilan atalgan[2].

Adabiyot[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bashҡort xaliҡ ijadi. 1 se t. Yola folklori. Өfө, 1995;

Rudenko S. I. Bashkiri: ist.-etnogr. ocherki. Ufa, 2006.

Tatar miflari — balalarga / Tatarskaya mifologiya dlya detey. Kazan, 2019.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. В. Н. Басилов Ювха // Мифы народов мира. — Т. IV.
  2. Valentin Fischer, Nikolay G Zverkov, Maxim S Arkhangelsky, Ilya M Stenshin, Ivan V Blagovetshensky, Gleb N Uspensky (2020) (en). A new elasmosaurid plesiosaurian from the Early Cretaceous of Russia marks an early attempt at neck elongation (Andoza:Нп5 nashri). ISSN 1096-3642. https://academic.oup.com/zoolinnean/advance-article-abstract/doi/10.1093/zoolinnean/zlaa103/5918315. 

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Yuxa (demon) // Bashkirskaya ensiklopediya / gl. red. M. A. Ilgamov. — Ufa : GAUN „Bashkirskaya ensiklopediya“, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  • Yuxa // Tatarskaya ensiklopediya / Gl. red. A. M. Mazgarov. — Kazan : Institut Tatarskoy Ensiklopedii, 2014. — T. 6: U—Ya. — S. 281. — 720 s.