Xotira qurilmasi

1. Kompyuter Xotirasi (Computer Memory) Umumiy Tushuncha

Kompyuter xotirasi – bu ma'lumotlarni (dasturlar, fayllar, operatsion tizim) vaqtincha yoki doimiy saqlash uchun mo'ljallangan qurilmalar majmuidir. Uni odamning miyasi va esi bilan solishtirish mumkin.

Xotira asosan ikki katta turga bo'linadi:

1. Asosiy Xotira (Primary Memory)↵2.nima gap elbek

Keling, ularni alohida ko'rib chiqaylik.

---

2. Operativ Xotira (RAM) – Asosiy Xotiraning Asosi

Operativ xotira, ya'ni RAM (Random Access Memory – Tasodifiy Kirish Xotirasi) – bu kompyuterning asosiy xotirasining eng muhim qismi.

Operativ Xotira Nima?

Bu – kompyuter ishlayotgan paytda ma'lumotlarni vaqtincha saqlaydigan, juda tezkor xotira. Protsessor (CPU) to'g'ridan-to'g'ri RAM bilan ishlaydi.

· Vaqtincha saqlash: Kompyuter o'chirilganda RAMdagi barcha ma'lumotlar o'chib ketadi. Shuning uchun u "vaqtincha xotira" deyiladi.↵· Tezkorlik: Protsessor disklarga qaraganda sekinroq ishlaydi. Shuning uchun kerakli dastur va ma'lumotlar avval tezkor RAMga yuklanadi, protsessor esa ular bilan shu yerda ishlaydi.

RAMning vazifasini misol bilan tushuntiraman:↵Tasavvur qiling,ofisyingizda siz (protsessor) va katta arxiv shkafi (qattiq disk) bor. Sizga hujjat kerak. Agar siz har safar arxiv shkafiga borib, hujjatni qidirsangiz, bu juda vaqt oladi. Buning o'rniga, siz o'z stolingizda (RAM) ishlayotgan loyihalarning barcha kerakli hujjatlarini ochiq holda saqlaysiz. Siz ularga darhol qo'l yetkazasiz va tez ishlaysiz. Stolingiz qancha katta bo'lsa (RAM hajmi qancha katta bo'lsa), shuncha ko'p hujjatlar (dasturlar)ni bir vaqtning o'zida ochiq saqlashingiz mumkin.

RAMning Asosiy Xususiyatlari:

· Tezkorlik: Protsessorga eng yaqin tezlikda ishlaydi. Tezligi MHz (GigaGerts) bilan o'lchanadi.↵· Hajm (Volume): Hozirgi kunda odatiy kompyuterlarda 8 GB, 16 GB, 32 GB yoki undan ham ko'p bo'ladi. Hajmi qancha katta bo'lsa, shuncha ko'p dasturlarni bir vaqtda muammosiz ishlatish mumkin.↵· Ish Prinsipi: Ma'lumotlarni o'qish va yozish juda tez.↵· Energiyaga Bog'liqlik: Quvvat chiqib ketganda (kompyuter o'chganda) barcha ma'lumotlar yo'qoladi.

RAM Turlari (Evolutsiyasi):

· DRAM (Dynamic RAM): Doimiy yangilanib turilishi kerak. Asosiy xotira sifatida ishlatiladi.↵· SRAM (Static RAM): DRAMga nisbatan tezroq, ammo qimmatroq. Ko'pincha protsessor ichidagi kesh (cache) xotira sifatida ishlatiladi.↵· DDR SDRAM (Double Data Rate SDRAM): Hozirgi kunda eng keng tarqalgan tur.

 · DDR3 (Eski kompyuterlarda)
 · DDR4 (Hozirgi keng tarqalgan)
 · DDR5 (Eng yangi va tezkor)

---

3. Asosiy Xotiraning Boshqa Turi: ROM

ROM (Read-Only Memory – Faqat O‘qish Uchun Xotira) – bu ham asosiy xotiraniing bir qismi hisoblanadi.

· Nima saqlanadi? Kompyuterni ishga tushirish (yuklash) uchun kerak bo'ladigan asosiy ko'rsatmalar (BIOS/UEFI).↵· Xususiyati: Doimiy xotira. Kompyuter o'chirilganda ham ma'lumotlar saqlanib qoladi. Unda ma'lumotlarni o'zgartirib bo'lmaydi (yoki cheklangan darajada o'zgartirish mumkin).

---

4. Qo'shimcha Xotira (Secondary Memory)

Bu – ma'lumotlarni doimiy saqlash uchun mo'ljallangan xotira. Kompyuter o'chirilganda ham ma'lumotlar saqlanib qoladi.

Vazifasi: Operatsion tizim, dasturlar, fayllar (rasmlar, videolar, hujjatlar) ni uzok vaqt saqlash.

Turlari:

1. HDD (HAd Disk Drive – Qattiq Disk):ODILOV BEXRUZ YOQUBOVICH

  · Ish prinsipi: Magnit plastinkalar va o'quv boshi yordamida ishlaydi.
  · Afzallik: Arzon, katta hajmli (1 TB, 2 TB, ...).
  · Kamchilik: Mexanik qismlarga ega bo'lgani uchun sekinroq, zarba va tebranishga sezgir.

2. SSD (Solid State Drive – Qattiq Holatdagi Disk):

  · Ish prinsipi: Xotira kartalari (flash-xotira) kabi, hech qanday harakatlanuvchi qismi yo'q.
  · Afzallik: HDDga nisbatan juda tezkor, shovqinsiz, kam issiqlik ajratadi, zarbaga chidamli.
  · Kamchilik: HDDga qaraganda qimmatroq (lekin narxlari pasaymoqda).

3. Boshqa turlar: USB-fleshka, SD-karta, CD/DVD va tashqi qattiq disklar ham qo'shimcha xotira hisoblanadi.

---

5. RAM va Qo'shimcha Xotiraning Farqi (Xulosa Qilib)

Quyidagi jadval orqali farqlarni aniq ko'rish mumkin:

Xususiyat Operativ Xotira (RAM) Qo'shimcha Xotira (HDD/SSD)↵Maqsadi Joriy ishlanayotgan dastur va ma'lumotlarni saqlash Doimiy dastur, fayl va ma'lumotlarni saqlash↵Saqlash Muddati Vaqtincha (Quvvat chiqib ketganda yo'qoladi) Doimiy (Quvvat chiqib ketganda ham saqlanadi)↵Tezlik Juda tezkor (Protsessorga yaqin tezlikda) Nisbatan sekin (SSD tez, HDD sekin)↵Hajm Cheklangan (8 GB, 16 GB, 32 GB) Katta (256 GB, 1 TB, 4 TB va undan ko'p)↵Narx Gigabaytiga nisbatan qimmat Gigabaytiga nisbatan arzon (ayniqsa HDD)↵Kompyuterdagi O‘rni Asosiy plataning (motherboard) soketiga ulanadi SATA yoki M.2 portlari orqali ulanadi

Xulosa

· RAM (Operativ Xotira) – kompyuterning "ishchi maydoni". U qancha katta va tez bo'lsa, shuncha ko'p dasturlar va brauzer varaqlari bilan bir vaqtda tez ishlash mumkin.↵· HDD/SSD (Qo'shimcha Xotira) – kompyuterning "arxiv shkafi". U qancha katta bo'lsa, shuncha ko'p filmlar, fotosuratlar va dasturlarni saqlash mumkin.

Zamonaviy kompyuterda tezkor SSD va yetarli hajmdagi RAM (kamida 8 GB, afzalroq 16 GB) muvozanat muhim ahamiyatga ega. Bu kompyuteringizning umumiy tezligi va samaradorligini keskin oshiradi.Xotira qurilmasi – elektron hisoblash mashinasi (EHM), raqamli hisoblash mashinasi (RHM) va kompyuterlarning axborotlarni qayd qilish, saqlash va operator izlaganda „qaytarib berish“ uchun moʻljallangan qismi. Asosan integral mikrosxemalardan iborat. Xotira qurilmasida axborotlarni qayd qilishda axborotlarni eltuvchi material (perfokarta, perfolentami mexanik tarzda surish, magnit materiallar (magnit disk, magnit lenta va boshqalar) ning magnit xossasini oʻzgartirish, dielektriklarda elektrostatik zaryadlarni toʻplash, tovush va ultratovush tebranishlaridan foydalanish, oʻta oʻtkazuvchanlik hodisasini qoʻllash va boshqa amallar bajariladi.

Xotira qurilmasi, asosan, oʻta operativ, operativ va tashqi qurilmalardan iborat boʻladi. Axborotlarni izlash usuliga koʻra, adresli (har bir xotira uyasiga zarur raqam qoʻyiladi va axborot aniq bir adres boʻyicha izlanadi) hamda assotsiativ (axborotlar alomatlar yigʼindisi boʻyicha izlanadi) xotira qurilmasi farqlanadi. Xotira qurilmasining axborotlar oʻchmaydigan (diod matritsalar, perfolentalar va boshqalardagi axborotlar) va oʻchadigan (magnit eltuvchilar, ferromagnit oʻzaklar va boshqalardagi axborotlar) turlari bor. Xotira qurilmasining asosiy ish koʻrsatkichi birligi bit yoki bayt (8 bit)da oʻlchanadigan sigʻim, yaʼni bir vaqtda Xotira qurilmasida joylashishi mumkin boʻlgan belgilar soni.

Inson miyasi eng mukammal xotira qurilmasi hisoblanadi. Unda (10—15)109 ga yaqin asab hujayrasi (uyasi) – neytronlar mavjud boʻlib, ularning har biri xotira hujayrasi (uyasi)ni tashkil qiladi.

Kompyuterning „miyasi“ – mikroprotsessor maʼlumot yoki dasturlarni aynan xotiradan oladi va natijalarni unga qayd qiladi. Kompyuter diskdan maʼlumotlarni „oʻqib“, maxsus qismida saqlaydi va ish jarayonida undan bevosita foydalanib turadi. Ana shu maxsus kiyim operativ xotira deb ataladi. Kompyuterning imkoniyatlari operativ xotira sigʻimiga bogʻliq. Kompyuterda operativ xotira 1 Mbayt yoki undan kichik boʻlsa, u faqat MS DOS OT muhitida, agar 4 Mbayt boʻlsa, MS DOS OT, Windows 3.1 muhitida, 32 Mbayt va undan katta boʻlsa, lokal tarmoqdar (internet, elektron pochta – Email) da ishlashi mumkin. Koʻpchilik kompyuterlarda operativ xotira orasiga qoʻshimcha KEShxotira oʻrnatiladi. Koʻp ishlatiladigan maʼlumotlar ana shu xotiraga kayd kilinadi. IBM PC kompyuterida yana xotiraning BIOS (doimiy xotira) va CMOS (yarim doimiy xotira) turlari mavjud. Ularda kompyuter qurilmalarini tekshirish dasturlari, operatsion tizimni yuklash va kompyuter qurilmalariga xizmat koʻrsatish vazifalarini bajarish dasturlari saqlanadi. Elektron texnikasining rivojlanishi, bionika yutuqyaaridan samarali foydalanish tufayli sigʻimi inson miyasi sigʻimiga yaqinlashib qoladigan xotira qurilmasi yaratishga muvaffaq boʻlindi.

Adabiyotlar

• Xolmatov, T.X.; Taylaqov, N.I.; Nazarov, U.A.. Informatika. „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ Davlat ilmiy nashriyoti, 2003. 

Kompyuterlarga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.