Xitoydagi qozoqlar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Xitoydagi qozoqlar
Hozirgi joylashuv areali va aholi soni
Jami: 1,466,582 (2010-yil)
Xitoy bayrogʻi Xitoy
Til xitoy, qozoq, uygʻur
Dini sunniy islom
Tegishli noʻgʻay, qoraqalpoq
Kelib chiqishi turkiy xalqlar

Xitoydagi qozoqlar (qozoqcha: Қытай қазақтары, قىتاي قازاقتارى‎) — qozoqlarning eng katta diasporasi. Qozoqlar XXR xalqlari orasida 16-oʻrinni egallaydi.

Tarixi[tahrir]

Etnografik xarita (2000):
  qozoqlar
  xanlar
  uygʻurlar

Birinchi qozoqlar XVII-XVIII asrlarda Jungʻorlar hududiga koʻchib oʻtdilar, 1757-yilda[1] Oyratlarning koʻp qismi Sin armiyasi tomonidan yoʻq qilindi va Rossiya imperiyasi va Xitoy tomonidan Oʻrta Osiyo yerlarining ajratilishi natijasida qozoqlar zamonaviy mulklaridan mahrum boʻlishdi[2].

Xitoy hukumatining harakatlaridan norozilikning dastlabki belgilari XIX asrning ikkinchi yarmida qozoqlar orasida paydo boʻldi va soliq siyosatining qattiqlashishi bilan bogʻliq edi. Yilishsha Aktayuli va Kobesh Aytbayuli (Kobesh-Botir) boshchiligidagi baʼzi qozoqlar Xovd daryosidan oʻtib, Moʻgʻulistonga koʻchib oʻtdilar. Shunga qaramay, XIX asrning oxiriga kelib, Xitoyda qozoqlar soni 100 ming kishiga yetdi, 1911-yilga kelib esa migratsiya jarayonlari natijasida deyarli 225 ming kishini tashkil etdi. Bundan tashqari, 1916-yildagi Oʻrta Osiyo qoʻzgʻoloni bostirilganidan keyin yana 300 ming qozoq Xitoyga koʻchib oʻtdi[3].

Soni va koʻchish[tahrir]

Qozoqlar asosan Ili-Qozoq avtonom okrugida, Shinjon-Uygʻur avtonom viloyatining Mora-Qozoq va Barkel-Qozoq avtonom tumanlarida, shuningdek, Tsingxay viloyatidagi Xaysay-Moʻgʻul-Tibet avtonom tumanida va viloyatning Aksay-Qozoq avtonom okrugida istiqomat qiladilar.

1930-yillarda Sharqiy Turkistonda 800 mingga yaqin qozoq bor edi, ularning 100 mingga[4] yaqini 1950-yillarda qoʻzgʻolonlar va qozoqlarning Hindistonga ketishi natijasida halok boʻlgan. Xitoy manbalariga koʻra, 1937-1943-yillarda Shinjonda 4,360,020 kishi yashagan, ularning 930 mingi qozoqlar edi[5], ammo 1953-yilga kelib, 1953-1954-yillardagi butun Xitoy aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, bu raqam 421 mingga kamaydi (45 % pasaygan).

2000-yildagi rasmiy aholi roʻyxatiga koʻra, Xitoyda qozoqlar soni 1,250,000 kishini tashkil etgan boʻlsa[6], 2010-yilda qozoqlar soni 1,462,588 kishiga yetgan[7].

Manbalar[tahrir]

  1. Uradyn Erden Bulag Nationalism and Hybridity in Mongolia. — Oxford University Press, 1998. — P. 98. — 302 p.
  2. Мендикулова Г. М. 1997.
  3. Т. Барышева. Казахское население за пределами края. Повторение по разделу «Завершение присоединения Казахстана к России» // ЦОР 232, 8 класс. Портал «История Казахстана».
  4. Lias, Godfrey & 1956 9—10.
  5. Kao Shi-Ping Sinkiang // The Chinese Yearbook 1936—1937. — 2nd issue. — Shanghai. — P. 168—174.
  6. The Kazak Ethnic Group. China Internet Information Center (June 21, 2005). 2015-04-08.
  7. Этнический состав населения КНР. www.stats.gov.cn. 2015-04-08.