Tan

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Tang Empire.gif

Tan, Tang — oʻrta asrlarda Xitoyda mavjud boʻlgan markazlashgan davlat va sulola (618—907). "Tan" atamasi — magʻrurlanish, tasodif maʼnosini anglatadi. Asoschisi — Li Yuan (566— 635) boʻlib, Gaozu nomi bilan taxtni boshqargan (618—626). Tan davlatining tashkil topishi 610-yil Xitoyda Suy sulolasiga qarshi boshlangan xalq qoʻzgʻoloni bilan bevosita bogʻliq. Yirik amaldorlar fursatdan foydalanib taxtni egallashga intilgan. Ulardan Shansi oʻlkasining rahbari Li Yuan turkiy qavmlar bilan yaqin boʻlgani uchun katta salohiyat va imkoniyatga ega boʻlgan. U 3 nafar oʻgʻillari bilan turkiy qavmlar yordamida Suy sulolasini himoya qilish bahonasida poytaxt Chanʼan (hozirgi Sian)ga kirib olgan va oʻzini imperator deb eʼlon qilib, oʻz hokimiyatini Tan deb atagan. 630 yildan Tan faol tashqi siyosat yurgiza boshlagan va dastavval Buyuk ipak yoʻlini qoʻlga kiritishga harakat qilgan. 640-yil Turfon (Gavchan) davlatiga hujum qilib uni yoʻq qilgan, so'ngra Sharqiy Turk xoqonligi, Uygʻur xonligi va Gʻarbiy turk xoqonligi kabi davlatlar bilan urush olib borgan. Bu urush jarayonida Tan ular oʻrtasidagi ziddiyatlardan toʻla foydalanish va biri bilan doʻstlashib, ikkinchisini yoʻqotish, ularni ichidan zaiflashtirib, soʻnggi (pirovard) gʻalabani qoʻlga kiritish amaliyotini qoʻllagan. 645—668 yillarda Tan Koreyani tobe qilgan, soʻng Manjuriyadagi moxe va kidon qabilalari hokimiyatini tugatgan. 747-yil Tan armiyasi hozirgi Qirgʻizistonning Toʻqmoq (Suyob, Suyyo) viloyatiga, 748-yil Pomirdagi Kichik Bolurga (Syao Boli), 750-yil Shosh (Toshkent) ga qujum qilgan, Shosh hukmdori oʻldirilgan, uning oʻgʻli arablardan madad soʻrashga majbur boʻlgan. 751-yildagi Talas jangida Tan armiyasi tor-mor keltirilgan. Shundan soʻng Tan imperiyasining Markaziy Osiyodagi faoliyatiga chek qoʻyilgan. Mamlakatda ijtimoiy-iqtisodiy ahvol yomonlashgan; ketma-ket xalq qoʻzgʻolonlari sodir boʻlishi ichki siyosiy tanazzulni kuchayishiga va Tan imperiyasini 15 ta mayda hokimliklarga boʻlinib ketishiga olib kelgan. Abdulahad Xoʻjayev.