Stereotip

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Politsiya xodimlarining donuts va qahva sotib olayotgani Shimoliy Amerikada qabul qilingan stereotipning namunasidir.

Ijtimoiy psixologiyada stereotip atamasi maʼlum bir toifadagi odamlarga nisbatan haddan tashqari umumlashtirilgan eʼtiqod sifatida taʼriflanadi.[1] Stereotiplar umumlashtiriladi, chunki maʼlum bir stereotip toifadagi har bir shaxsga alohida toʻgʻri keladi.[2] Tez qaror qabul qilishda bunday umumlashtirish foydali boʻlishi mumkin boʻlsa-da, har bir shaxsga alohida-alohida qoʻllanilsa, ular notoʻgʻri boʻlish ehtimoli bor.[3] Stereotiplar notoʻgʻri qarashlarni ragʻbatlantiradi[3] va bir qancha sabablarga koʻra yuzaga kelishi mumkin.

Aniq va yashirin stereotiplar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Aniq stereotiplar - bu ogʻzaki gapirishga tayyor odamlar.

Yashirin stereotiplar individlarning ongsizligiga, ularda bilim va nazoratga ega emasligiga asoslanadi.[4]

Ijtimoiy psixologiyada stereotip bu butun shaxslar guruhini yoki umuman xatti-harakatlarni ifodalash uchun moʻljallangan, ayrim toifadagi shaxslar yoki muayyan xatti-harakatlar usullari haqida umumiy qabul qilingan har qanday gʻoyadir.[5] Ushbu gʻoyalar yoki fikrlar haqiqatni aks ettirishi yoki aks ettirmasligi mumkin.[6][7] Boshqa sohalarda boʻlgani kabi psixologiya sohasida ham baʼzan umumiy, lekin ayni paytda qarama-qarshi elementlarga ega boʻlgan stereotiplarga oid turli kontseptualizatsiya va nazariyalar mavjud.

Etimologiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Stereotip atamasi fransuz tilidan, séréstue sifatdoshidan olingan boʻlib , yunoncha sérés (stereos)[8] “qattiq, qattiq” va tōpos (pozish[9] pozish, imlo, imlo) soʻzlaridan olingan. "Bir yoki bir nechta gʻoyalar / nazariyalarga nisbatan mustahkam taassurot.

Bu atama tipografiya sohasidan kelib chiqqan boʻlib, birinchi boʻlib 1798-yilda Firmin Didot tomonidan har qanday bosma mashinasini takrorlashi mumkin boʻlgan bosma plastinkani tasvirlash uchun qabul qilingan. Asl nusxani chop etish uchun ikkita bosma plastinka yoki stereotip ishlatiladi.

Stereotip atamasi birinchi marta tipografik sohadan tashqarida 1850-yilda abadiy oʻzgarmas tasvirni anglatuvchi ot sifatida ishlatilgan.[10] Biroq, stereotip atamasi 1922-yilga qadar birinchi marta zamonaviy psixologiya sohasida amerikalik jurnalist Uolter Lippman tomonidan " Ijtimoiy fikr " inshosida qoʻllanilgan.[11]

Guruhlararo munosabatlarning boshqa turlari bilan munosabat[tahrir | manbasini tahrirlash]

Stereotiplar, notoʻgʻri qarashlar va diskriminatsiya[12] bir-biriga bogʻliq, ammo turli tushunchalar sifatida qabul qilinadi.[13][14][15][16] Stereotiplar koʻpincha ongsiz boʻlgan eng kognitiv komponent hisoblanadi, xurofot esa stereotiplarning affektiv komponenti, diskriminatsiya esa notoʻgʻri reaksiyalarning xulq-atvor tarkibiy qismlaridan biridir.[13][14][17] Guruhlararo munosabatlarga oid bu uch qismli istiqbolda stereotiplar guruh aʼzolarining individual xususiyatlaridan farqli boʻlgan xususiyatlari haqidagi taxminlar va eʼtiqodlarni aks ettiradi; notoʻgʻri fikr - bu hissiy munosabat va diskriminatsiya - harakatlar.[13][14]

Bir-biriga bogʻliq boʻlsa-da, uchta xususiyat mustaqil ravishda mavjud boʻlishi mumkin.[14][18] Daniel Katz va Kennet Bralining fikriga koʻra, odamlar guruh nomiga hissiy munosabatda boʻlganda, guruh aʼzolariga xususiyatlarni belgilab, keyin bu xususiyatlarni baholaganda stereotiplar irqiy notoʻgʻri qarashlarga olib keladi.[15]

Stereotiplarning mumkin boʻlgan zararli taʼsiri:[7]

  • Asossiz xurofot yoki jaholatni oqlash
  • Xulq-atvor va xatti-harakatlarni qayta koʻrib chiqishni istamaslik
  • Shakllangan guruhlardagi odamlarning muayyan faoliyat yoki sohalarga kirishiga yoki muvaffaqiyatga erishishiga yoʻl qoʻymaslik.[19]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Cardwell, Mike. Dictionary of psychology. Chicago Fitzroy Dearborn, 1999. ISBN 978-1579580643. 
  2. Simply Psychology“. 11-fevral 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-mart 2018-yil.
  3. 3,0 3,1 McLeod, Saul „Stereotypes“. 11-fevral 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-mart 2018-yil.
  4. „Frequently Asked Questions“. Qaraldi: 14-aprel 2018-yil.
  5. McGarty, Craig „Social, cultural and cognitive factors in stereotype formation“,. Stereotypes as explanations: The formation of meaningful beliefs about social groups. Cambridge: Cambridge University Press, 2002 — 1–15 bet. ISBN 978-0-521-80047-1. 
  6. Judd, Charles M.; Park, Bernadette (1993). „Definition and assessment of accuracy in social stereotypes“. Psychological Review. 100-jild, № 1. 109–128-bet. doi:10.1037/0033-295X.100.1.109.
  7. 7,0 7,1 Cox, William T. L.; Abramson, Lyn Y.; Devine, Patricia G.; Hollon, Steven D. (2012). „Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective“ (PDF). Perspectives on Psychological Science. 7-jild, № 5. 427–449-bet. doi:10.1177/1745691612455204. PMID 26168502. 3 December 2013da asl nusxadan (PDF) arxivlandi. {{cite magazine}}: Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (yordam)
  8. στερεός, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Perseus Digital Library
  9. τύπος, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Perseus Digital Library
  10. „stereotype - Origin and meaning of stereotype by Online Etymology Dictionary“. Qaraldi: 22-oktabr 2017-yil.
  11. Kleg, Milton. Hate Prejudice and Racism. Albany: State University of New York Press, 1993 — 135–137 bet. ISBN 978-0-585-05491-9. 
  12. Vega, Tanzina. „Working while brown: What discrimination looks like now“. CNNMoney. Qaraldi: 26-mart 2018-yil.
  13. 13,0 13,1 13,2 Fiske, Susan T. „Stereotyping, Prejudice, and Discrimination“,. The Handbook of Social Psychology, 4th Gilbert: , Boston, Mass.: McGraw-Hill, 1998. ISBN 978-0-19-521376-8. 
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Denmark, Florence L. „Prejudice and Discrimination“,. The Corsini Encyclopedia of Psychology, 4th Weiner: , Hoboken, N.J.: John Wiley, 2010. ISBN 978-0-470-47921-6. 
  15. 15,0 15,1 Katz, Daniel; Braly, Kenneth W. (1935). „Racial prejudice and racial stereotypes“. The Journal of Abnormal and Social Psychology. 30-jild, № 2. 175–193-bet. doi:10.1037/h0059800.
  16. Oakes, P. J., Haslam, S. A., & Turner, J. C. (1994).
  17. Devine, Patricia G. (1989). „Stereotypes and Prejudice: Their Automatic and Controlled Components“ (PDF). Journal of Personality and Social Psychology. 56-jild, № 1. 5–18-bet. doi:10.1037/0022-3514.56.1.5.[sayt ishlamaydi]
  18. Tajfel, Henri „Social stereotypes and social groups“,. Intergroup behaviour Turner: . Oxford: Blackwell, 1981 — 144–167 bet. ISBN 978-0-631-11711-7. 
  19. Tilcsik, András (2011). „Pride and Prejudice: Employment Discrimination against Openly Gay Men in the United States“. American Journal of Sociology. 117-jild, № 2. 586–626-bet. doi:10.1086/661653. PMID 22268247.