Spinner

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Uch parrakli odatiy spinner
spinner

Spinner, fidget spinner, spinner, hand spinner (inglizcha: fidget spinner, hand spinner) — qiziqarli aylanuvchi oʻyinchoq . Spinnerning markazida metall yoki keramik podshipnik mavjud, bir nechta parraklar umumiy ogʻirlik markazida joylashgan[1][2]. Oʻyinchoq turli materiallardan — latun, zanglamaydigan poʻlat, titan, mis yoki plastmassa[3] dan yasalgan boʻladi[1][4]. Podshibnik materiali va tuzilishi aylanish davomiyligiga, tebranish va shovqin turiga taʼsir qiladi.

Mutaxassislar spinnerning sogʻliq uchun foydalarini baholashda ikki hil fikrda, baʼzilari u stressli vaziyatlarda yordam berishi mumkin, tinchlantiruvchi vosita sifatida ishlaydiv desa, boshqalari bu imkoniyatni inkor etadi va oʻyinchoq diqqatni jamlashga yordam berishdan koʻra koʻproq chalgʻitadi, deb hisoblashadi.

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Spinner prototiplari juda uzoq vaqt davomida maʼlum boʻlgan, masalan, pirildoq.

Dastlab, The Guardian[5], The New York Times[6], New York Post[7] kabi ommaviy axborot vositalarida spinnerning yaratilishi taʼlim boʻyicha kimyo muhandisi Ketrin Xettingerga tegishli edi. The New York Times gazetasiga bergan intervyusida u oʻyinchoq gʻoyasi unga Isroilda arab oʻgʻil bolalari politsiyachilarga tosh otganini koʻrganidan keyin kelganini aytdi. Bunga javoban u bolalarga toʻplangan energiyani boʻshatishga va „tinchlikni targʻib qilishga“ yordam beradigan tinchlantiruvchi oʻyinchoq yaratmoqchi boʻlgan[7]. Biroq, The Guardian gazetasiga bergan intervyusida u boshqa versiyani taqdim etdi — u Erb-Goldflam miyasteniya gravis (mushaklarning patologik charchoq sindromini keltirib chiqaradigan otoimmün kasallik)[5] bilan ogʻriganida qizi uchun oʻyinchoq yaratdi. Ketrin qizi bilan oʻynay olmadi, shuning uchun u uchun gazeta va yopishqoq lentadan oʻyinchoq yasadi. Keyin oʻyinchoq mashhur boʻlib ketdi. Ketrin uni uyda ishlab chiqarishni va Floridadagi sanʼat yarmarkalarida sotishni boshladi[5]. 1993-yil 28-mayda Xettinger „aylanuvchi oʻyinchoq“, kengaytmali yumaloq yumshoq plastik qurilmaga patent berdi (inglizcha: dome) markazda barmoqni ushlab turish uchun va halqali (inglizcha: skirt)[8]. U oʻyinchoq ishlab chiqaruvchilarga prototipini yubordi, ammo muvaffaqiyat qozonmadi; masalan, Hasbro bozorni tahlil qilib, bitimdan voz kechdi[5]. Oxir-oqibat, Xettingerning patentining amal qilish muddati 2005-yilda tugadi va agar yangilangan boʻlsa, u 2014-yildayoq tugaydi[9].

Bloomberg News maqolasi Xettingerning muallifligi haqida bahslashdi va ikkita patent advokatiga iqtibos keltirdi, ular bugungi fidget spinnerlari va Xettingerning patentlangan oʻyinchogʻi oʻrtasida unchalik oʻxshashlik topmadilar. Xettingerning oʻzi buni tan oladi va uning muallifligini isbotlashga urinmaydi, Bloomberg News uning soʻzlarini keltiradi[9] :

Aytaylik, oʻyinchoqni yasaganimning kishilar tavsiflaydi. Bilasizmi, "Vikipediya tavsiflaydi" yoki boshqalar.

Xettingerdan tashqari, Skott Makkoskeri ham xuddi shunday oʻyinchoq yaratdi. 2017-yil 4-may kuni NPRga bergan intervyusida u 2014-yilda IT yigʻilishlari va konferensiya qoʻngʻiroqlari hayajonini yengishda yordam berish uchun aylanuvchi metall qurilma ixtiro qilganini maʼlum qildi. Keyin internet hamjamiyatidan u Torqbar deb atagan qurilmaga buyurtmalar kela boshladi va u uni sota boshladi. Koʻp oʻtmay, boshqa odamlar ham qurilmaning oʻz versiyalarini yaratishni va sotishni boshladilar. 2016-yilda u doʻsti bilan patent olish uchun qoʻshma ariza berdi[10].

Mashhurlik[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ikki parrakli bi-spinner

2016-yil 23-dekabrda Forbes’dan Jeyms Ploughk spinnerlarni "2017-yilda boʻlishi kerak boʻlgan ofis oʻyinchogʻi "[4] deb atagan maqola chop etdi. Mart oyining oxirida YouTube va Reddit kabi ijtimoiy tarmoqlar foydalanuvchilari spinnerlar bilan muhokama qilgan va fokuslar qilgan videolarni yuklay boshladilar[6][11]. The Boston Globe spinnerlar „asosiy oqimga kirgan“ va u bilan bogʻliq stressga qarshi oʻyinchoq Fidget Cube[en] ham mashhur boʻlib borayotgani haqida xabar berdi[3]. Etsy’dagi bir nechta sotuvchilar oʻzlarining dizaynlari bilan spinnerlar yaratgan va sotganligi xabar qilingan[3].

AQSh maktablarida[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yorqin spinner

2017-yilda spinnerlarning mashhurligining tez oʻsishi (DEHB va autizm bilan ogʻriganlar uchun koʻrsatilgan imtiyozlar bilan birgalikda) koʻplab bolalar va oʻsmirlarni maktablarda ishlatishga olib keldi. Maktablarda bolalar ham spinner sotishlari haqida xabarlar bor[12][13]. The Boston Globe Nyu-Xempshirlik oltinchi sinf oʻqituvchisining soʻzlaridan iqtibos keltiradi: „Biz Rojdestvo taʼtilidan qaytganimizda, faqat bir nechta bolalarda spinner bor edi va keyin ular albatta modaga kirdi“[3]. Baʼzi hollarda spinnerlar bolalarning maktabda diqqatini jamlashga yordam berishi haqida xabar berilgan[14]. Umuman antistress qurilmalari haqida gapirganda, Chicago Tribune shunday yozadi: „Bugungi kunda bolalar tinchlanish va diqqatini jamlashga yordam berish uchun qandaydir anti-stress yoki boshqa vositalardan foydalanayotganini koʻrish odatiy holdir“.

Multi-bispinner (spinner, zajigalka va koʻp rangli chiroq)

Maktab oʻquvchilarining spinnerlardan doimiy foydalanishlari natijasida Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi koʻplab maktab okruglarida oʻyinchoqlar taqiqlangan[5][6]. Oʻqituvchilar tomonidan bildirilgan taqiqlarning eng keng tarqalgan sababi spinnerlar talabalarni oʻqishdan chalgʻitishidir[12]. Teylor-Klaus taʼkidlaganidek, „bolalar koʻpincha stressga qarshi vositalardan qanday qilib toʻgʻri foydalanishni bilishmaydi va ularni fonda ushlab turish oʻrniga, butun eʼtiborini ularga qaratishadi“, shovqin chiqarishi mumkin, shuning uchun u sinf uchun ideal qurilma emas. Illinoys Plainfield District 202 spinnerlarga mumkin boʻlgan taqiqni muhokama qildi; Talabalarga xizmat koʻrsatish boʻyicha tuman boshligʻi yordamchisi Mina Griffit shunday dedi: „Bizda spinnerlardan akkomodatsiya vositasi sifatida foydalanadigan talabalar bor. Bu oʻquvchilarga ulardan toʻgʻri foydalanishga oʻrgatilgan. Ammo baʼzi bolalar uchun ular chalgʻitadigan narsaga aylanadi. Nogironligi boʻlmagan talabalar uchun bu hech qachon ruxsat etilmagan oʻyinchoqdir“.

Sogʻlikka taʼsiri[tahrir | manbasini tahrirlash]

2017-yilda spinnerlarning mashhurligi ortib borayotgan bir paytda, koʻplab nashrlar DEHB, autizm yoki tashvish buzilishi [19] bilan ogʻrigan odamlar uchun daʼvo qilingan foydalarini muhokama qildilar. Money jurnali yozganidek, spinnerlar „dastlab diqqatni jamlash uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan tinchlantiruvchi vosita sifatida ishlab chiqilgan va sotilgan“[12]. Amazonda baʼzi spinnerlar „anti-stress“ deb eʼlon qilindi. Xettinger „autizmli bolalar bilan spinner ishlatadigan alohida ehtiyojli bolalar uchun oʻqituvchi“ haqida bilganlari va ular haqiqatan ham bolalarni tinchlantirishga yordam bergani haqida gapirgan[5].

Tanqid[tahrir | manbasini tahrirlash]

Forbes’dan Jeyms Plafke tushuntirdi: „Oxir-oqibat, spinnerlar odamlarga ruhiy salomatlik nuqtai nazaridan yordam bera oladimi yoki yoʻqligini tushunishga yordam beradigan etarlicha tadqiqotlar oʻtkazilmagan“[4]. Mutaxassislar bu masala boʻyicha ikkiga boʻlingan, baʼzilari spinnerlarning DEHB va autizmli odamlar uchun foydalari toʻgʻrisida[20], boshqalari esa spinnerlar diqqatni jamlashga yordam berishdan koʻra koʻproq chalgʻituvchi ekanligini taʼkidlaydilar[21][22].

rrakli sdghj ilmnbf sfdn tkyzt zdjzbbbbfdnd dhjxjrrakli sdghj ilmnbf sfdn tkyzt zdjzbbbbfdnd dhjxj sdfgfj dhdtn shs shsedfgy

Rossiyada 2017-yil iyul oyida Davlat Dumasining Taʼlim va fan boʻyicha qoʻmitasi raisining birinchi oʻrinbosari Gennadiy Onishchenko spinnerlardan foydalanish va sotishni taqiqlashni taklif qildi.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. 1,0 1,1 Tuttle, Brad. „Meet the Fidget Spinner, the New Toy Craze Entrancing Kids and Grownups Alike“. Money (21-aprel 2017-yil). Qaraldi: 27-iyun 2017-yil.
  2. Verstegen, Dominic „Your kid probably has a fidget spinner already, but let me tell you about it anyway“. USA Today (21-aprel 2017-yil). 15-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-may 2017-yil.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Arnett, Dugan. „Need to focus? Fidget toys may help.“. The Boston Globe (30-mart 2017-yil). Qaraldi: 10-may 2017-yil.
  4. 4,0 4,1 4,2 Plafke, James. „Fidget Spinners Are The Must-Have Office Toy For 2017“. Forbes (23-dekabr 2016-yil). Qaraldi: 10-may 2017-yil.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Luscombe, Richard. „As fidget spinner craze goes global, its inventor struggles to make ends meet“. The Guardian (5-may 2017-yil). Qaraldi: 11-may 2017-yil.
  6. 6,0 6,1 6,2 Williams, Alex „How Fidget Spinners Became a Hula-Hoop for Generation Z“. The New York Times (6-may 2017-yil). 7-may 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-may 2017-yil.
  7. 7,0 7,1 Miller, Joshua Rhett „Woman who invented fidget spinners isn’t getting squat“. New York Post (5-may 2017-yil). 10-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-may 2017-yil.
  8. „US5591062A“ (inglizcha). Google Patents (28-may 1993-yil). 5-avgust 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-iyun 2017-yil.
  9. 9,0 9,1 Brustein, Joshua „How the Fidget Spinner Origin Story Spun Out of Control“ (inglizcha). Bloomberg News (11-may 2017-yil). 12-iyul 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-may 2017-yil.
  10. Malone, Kenny „Fidget Spinner Emerges As Must-Have Toy Of The Year“ (inglizcha). Planet Money. NPR (4-may 2017-yil). 5-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-may 2017-yil.
  11. „World Fidget Spinner Community“ (17-iyun 2017-yil). 6-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-iyun 2017-yil.
  12. 12,0 12,1 12,2 Calfas, Jennifer „Here's Everything You Need To Know About Fidget Spinners“. Money. Time (4-may 2017-yil). 12-iyul 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-may 2017-yil.
  13. „Many Schools Ban Hot Toy For Being Distraction“. CBS Los Angeles (4-may 2017-yil). 9-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-may 2017-yil.
  14. „Fidget Spinners For Kids: Reports Say It's Distracting, Parents Say Not So“. CBS Miami (2-may 2017-yil). 4-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-may 2017-yil.
  15. Fox, Paige Fumo „Educators put their own spin on fidget devices in classrooms“. Chicago Tribune (5-may 2017-yil). 7-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-may 2017-yil.
  16. Willingham, AJ. „All your questions about fidget spinners, answered“. CNN (5-may 2017-yil). 5-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-may 2017-yil.
  17. Oliver, David „Health Buzz: Do Fidget Spinners Help With ADHD?“. Health Buzz. U.S. News & World Report (25-aprel 2017-yil). 7-fevral 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-aprel 2017-yil.
  18. Bowen, Cat „Does The Color Of A Fidget Spinner Matter For Kids With ADHD?“. Romper (5-may 2017-yil). 29-iyul 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-may 2017-yil.
  19. [15][16][17][18]
  20. Adkins, Lynne „Fidget Spinners Can Help Children With ADHD, Autism, Doctors Say“. CBS Philly (8-may 2017-yil). 4-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-may 2017-yil.
  21. „Fidget spinners: the new classroom craze being banned across the nation“. The Telegraph (3-may 2017-yil). 14-may 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-may 2017-yil.
  22. Calfas, Jennifer „Do Fidget Spinners Really Help With ADHD? Nope, Experts Say“. Money. Time (11-may 2017-yil). 16-may 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-may 2017-yil.