Poydevor

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Poydevor, fundament (lot. fundamentum — asos) — imorat va inshootning ost qismi yoki mashina (kompressor, nasos, stanok)ning asosi. Ularning ogirligi P. orqali tabiiy yoki sunʼiy zaminga tushadi. P. turlari kurilish maydonining geologik va gidrogeologik shart-sharoitlariga, kuriladigan imorat yoki inshootning vazifa-siga, tushadigan ogʻirlikka qarab tanlanadi. Qatlam grunti xususiyati, yer osti suvlarining sathi, zaminga taʼsir etuvchi yuk (kuch) qiymati hamda xususiyati va boshqa ga qarab, P.lar sayoz yoki chukur joylashgan boʻladi. Sayoz P.lar shakl jihatdan lentasimon (devorlar tagiga uzluk-siz lenta tarzida quriladi), alohida us-tun yoki plita, kvadrat, toʻgʻri toʻrtburchak, aylanasimon (alohida ustun va tirgaklar tagiga kuriladi) boʻladi. Tu-zilishi jihatdan yaxlit (inshoot yoki uning alohida qismi tagiga quyiladi) va yigʻma (yostiqsimon boʻlaklar) xillarga boʻlinadi. P. tosh, beton, temir-beton, pishiq gʻisht va namga chidamli mustahkam boshqa materiallardan quriladi. Vaqtinchalik qurilgan baʼzi imoratlarning P.i yogochdan boʻlishi mumkin. P. yer qazilib yoki shibbalab tayyorlangan kotlovan va transheyalarga quriladi. Shibbalashda koʻtarish kranlari, maxsus shibbalagichlardan foydalaniladi.

Chuqur P. qoziq oyoq, kessonlar, quduqlar, chuqur tayanchlar va boshqa koʻrinishida boʻladi. Bunday P.dan boʻsh, choʻkuvchan, shishuvchan va boshqa xususiyatlarga ega boʻlgan gruntlarda, yer osti suvlari sathi yuqori boʻlganda, koʻpriklar va chuqur yer osti inshootlarini kurishda foydalaniladi.

Kurilishda P.ga katta ahamiyat beriladi, chunki imorat yoki inshootning mustahkamligi, uzoq davrga chidashi, koʻrkamligi koʻp jihatdan P.ga bogʻliq. Markaziy Osiyoda ham P.ga katta ahamiyat berilgan. Qad. meʼmorlarimiz imoratga taʼsir etuvchi zilzila kuchini kamaytirish maqsadida P. qurishda tebranishni soʻndiruvchi materiallardan foy-dalanishgan (P. tagiga qum, ustiga qamish toʻshash, P. gʻishtlarini qovushqoq qorishma bilan terish va boshqalar). Mas, Buxorodagi chuq. 5 m boʻlgan Arslonxon, Samarqanddagi chuq. 4 m boʻlgan Tillaqori madrasalari Plari shu siraga kiradi.

Bu moxdyat hozirgi zamon texnologiyalaridan foydalanib qurilgan zilzila-bardosh imoratlar P.larida qoʻllaniladigan rezina-metall tayanchlar va boshqa turdagi konstruksiyalarda oʻz aksini topgan. Buxoro, Xiva, Samarqand, Qoʻqon, Termiz, Toshkent va boshqa shaharlardagi qad. meʼmorlik obidalari, bino va insho-otlarning koʻp ayerlardan beri buzilmay saqlanishiga sabablardan biri ularning P.i mustaxkamligidir.

Mashina P.lari tarkibiga elastik amortizatorlar (prujina, rezina toʻshama) va dempferlar (tebranishni soʻndiruvchilar) kiradi. Ular P.larga tushadigan kuchni zaminga yumshatib oʻtkazadi.[1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil