Mosku (Aleksanteri Xihnavaara)

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

 

Aleksanteri (Aleksi) Xihnavaara (1882 yil 21 noyabr - 1938 yil 8- yanvar) o'zining Mosku laqabi bilan mashhur bo'lib, Laplandiyaning shimoli-sharqidagi Sompio viloyatida mashhur fin chegarachisi va bug'u chorvachisi edi.

Birinchi jahon urushidan oldin[tahrir | manbasini tahrirlash]

Birinchi jahon urushidan oldin Xihnavaara ov qilish, daraxt kesish va bug'u boqish orqali tirikchilik qilgan. U Sami bug'usi qo'riqchisidan Luiro daryosi bo'yida uy sotib oldi va o'zining bug'u zaxirasini yaratishni boshladi. Uning "Mosku" laqabi bobosiga tegishli bo'lgan "Moskuvaara" fermer xo'jaligidan olingan. Jahon urushi va yaqinlashib kelayotgan inqilob mintaqada (Rossiya chegarasi va strategik ahamiyatga ega Murmansk yaqinida joylashgan) o'sib borayotgan beqarorlik va notinchlikni keltirib chiqarar ekan, Xihnavaara oqlar, qizillar, mahalliy fin bug'usi qo'riqchilari o'rtasida murakkab chegara mojarosiga aralashdi. va mahalliy Skolt Sami. Shimol bug'ulari hududdagi eng muhim chorva mollari bo'lgan, shuning uchun ular strategik boylik bo'lgan va turli inqilobchilar, qaroqchilar, dezertirlar va mahalliy aholining tez-tez bosqinlari nishoni bo'lgan.

Finlyandiya fuqarolar urushi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Finlyandiya fuqarolar urushi paytida Hihnavaara bug'u podalari qo'riqlab, chegara hududlarida patrullik qilgan. Arxivlar va o'zining guvohliklariga ko'ra, u 1918- yilda uchta qizilni va 1919- yilda kamida bitta Skoltni otib o'ldirgan. Aynan shu davrda u Jäger kapitan (keyinchalik general) Kurt Vallenius bilan uchrashdi va do'stlashdi. Xihnavaara harbiy xizmatchi bo'lmaganiga qaramay, Vallenius o'z xizmatlaridan fuqarolar urushidan keyingi tinchlantiruvchi harakatlarda foydalangan. 1919- yilda Vallenius va Xihnavaara skoltlarga qarshi jazo ekspeditsiyasini boshladilar. Ekspeditsiya Finlyandiya chegarachilari va mahalliy fuqarolardan iborat edi va ular Rossiya chegarasini kesib o'tib, yuzlab bug'ularni musodara qildilar. Keyinchalik Vallenius o'zining 1933- yilda chop etilgan "Ovchilar va chegarachilar " kitobida ekspeditsiya haqida batafsil ma'lumot beradi. Kitob Finlyandiyada bestsellerga aylandi va Xihnavaarani mashhur qildi. Biroq, mahalliy aholi uning ba'zan shafqatsiz choralarini har doim ham qo'llab-quvvatlamadi va uning taxallusi Paha-Mosku (Yomon Mosku) deb o'zgartirildi. 1920- yilda Vallenius uni Finlyandiyaning Pechengani zabt etishga urinishi uchun rahbar sifatida yolladi. Biroq, ekspeditsiya mag'lubiyat bilan yakunlandi.

Tartu shartnomasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

1920 yildagi Tartu shartnomasidan so'ng mintaqa barqarorlashdi va Hihnavaaraning shaxsiy bug'u podalari asta-sekin o'sib bordi. 1935 yilga kelib, u mingdan ortiq bug'uga ega bo'lib, uni mintaqadagi eng boy odamlardan biriga aylantirdi. Uning Skolt Sami bilan munosabatlari ham yaxshilandi va u Skolt-lendga ko'plab xizmat safarlarini amalga oshirdi. Shunga qaramay, uning sobiq jasoratlari tufayli uning shaxsiy dushmanlari ko'p edi. U deyarli har doim o'qotar qurol olib yurgan va ma'lumotlarga ko'ra, 1930-yillarda uning hayotiga kamida ikki marta urinish bo'lgan. Uning muvaffaqiyati va obro'si, shuningdek, g'arazli mish-mishlar uchun qulay zamin bo'lgan: tez-tez u qo'shnilari va skoltlardan bug'ularni o'g'irlagan deb da'vo qilingan. Biroq, bu ayblovlar hech qachon qat'iy isbotlanmagan.

Shaxsiy hayot[tahrir | manbasini tahrirlash]

Xihnavaara hech qachon turmushga chiqmagan, lekin uy bekasi va umr yo'ldoshi Mari Tanxua bilan yashagan. Ikki o'g'li erta vafot etganidan so'ng, Xihnavaaraning ichkilikbozligi yomon tus oldi. 1936 yil qishda u og'ir pnevmoniya bilan kasallangan va tuzalib ketgan bo'lsa-da, kasallik uni yurak xastaligiga olib keldi. 1938- yil yanvar oyida u 55 yoshida uyqusida yurak xurujidan vafot etdi. Uning o'limidan so'ng, Mosku Fin Laplandiya xalq ertaklari va cho'l janridagi adabiyotida mashhur qahramonga aylandi. Finlyandiyalik yozuvchi Sakari Kännyo 1992- yilda o'z tarjimai holini nashr etgan va 2003 yilda kitob asosida film suratga olingan .

Finlyandiyalik yozuvchi Lauri Xihnavaara Aleksi Xihnavaara va Mari Tanxuaning o‘g‘li.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Kännö, Sakari, Mosku: kertomus poromies Aleksanteri Hihnavaarasta va Lapin kenraali Kurt Martti Walleniuksesta vuosina 1900-1938, Porvoo 1992 . (in Finnish)