Mixail Artamanov
Mixail Illarionovich Artamonov | |
---|---|
Mixail Illarionovich Balyakin | |
![]() | |
Tavalludi |
23-noyabr (5-dekabr) 1898-yil Vigolovo, Vesigon okrugi, Tver viloyati, Rossiya imperiyasi |
Vafoti |
31-iyul 1972-yil (73 yoshida) Leningrad, RSFSR, SSSR |
Dafn etilgan joyi | Rossiya Imperiyasi, Russian Socialist Federative Soviet Republic va SSSR |
Fuqaroligi |
![]() |
Kasbi | arxeolog, tarixchi |
Ish joylari | LDU, Ermitaj |
Ilmiy darajasi | Tarix fanlari doktori |
Akademik rahbarlari | Aleksandr Aleksandrovich Miller, Spitsin, Aleksandr Andreyevich va Sichyov, Nikolay Petrovich |
Mashhur shogirdlari | Pletnyova, Svetlana Aleksandrovna, Lev Gumilyov. Stolyar, Abraam Davidovich, Lyapushkin, Ivan Ivanovich, Gadlo, Aleksandr Vilyamovich, Kleyn, Lev Samuilovich va Shukin, Mark Barisovich |
Mashhur ishlari | moddiy madaniyat tarixi instituti direktori (1937-1943), Davlat Ermitaji direktori (1951-1964) |
Mixail Illarionovich Artamonov (23-noyabr 5-dekabr 1898-yil, Vigolovo, Tver viloyati – 1972-yil 31-iyul, Leningrad) – rus sovet arxeologi va tarixchisi, Sovet xazarshunoslik maktabining asoschisi, pedagog va muzey xodimi; xazarlar, skiflar va ilk slavyanlar tarixi va madaniyati boʻyicha mutaxassis. Tarix fanlari doktori (1941), Ermitaj direktori (1951—1964), Leningrad davlat universiteti rektori vazifasini bajaruvchi (1950).
Hayoti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Artamanov dehqon oilasidan chiqqan, toʻqqiz yoshida ota-onasi bilan Peterburgga koʻchib kelgan. Oktyabr inqilobiga qadar Sankt-Peterburg sugʻurta jamiyatida kontorachi va Zavodchilar va fabrikantlar jamiyatida hisobchi boʻlib ishlagan. 1914—1916-yillarda kechki umumtaʼlim kurslarida oʻqidi, Badiiy akademiyaga kirishni orzu qildi, rassomlik sanʼatini K. S. Petrov-Vodkindan oʻrgandi. 1917-yil boshida armiyaga chaqirildi. Fevral inqilobini qizgʻin qarshi oldi. 1917-yil aprel oyida askar deputatlari divizion kengashining aʼzosi etib saylandi (uning tarkibiga N. I. Yejov ham kirgan[1]), tez orada koʻngilli sifatida frontga ketdi. Gʻarbiy Dvinadagi janglarda qatnashgan.
1917-yil dekabr oyida Artamonov demobilizatsiya qilindi va Petrogradga milliylashtirilgan Xalqaro bankda ishlash uchun chaqirildi. Bu vaqtda u adabiy va sheʼriy davralarda harakat qildi, sheʼr yozdi, kitoblari „Jek“ jurnalida nashr etildi. 1918-yil yozidan 1920-yil oxirigacha Krasniy Xolmda xalq taʼlimi organlarida (oʻqituvchi, maktab mudiri) xizmat qildi. D. A. Zolotarev boshchiligidagi etnologik ekspeditsiyada qatnashadi, uning taʼsiri ostida qadimgi rus sanʼati bilan qiziqadi[2]. Artamanov 1921-yilda bir vaqtning oʻzida VXUTEMAS va Petrograd arxeologiya institutiga oʻqishga kirdi. Keyinchalik birinchi muassasani tark etadi[3]. 1923-yilda N. Ya. Marra topshirigʻiga binoan Tver viloyatining qadimiy kulolchilik hunarmandchiligi bilan shugʻullanadi, mahalliy guberniya ijroiya qoʻmitasi raisi A. A. Jdanov bilan doʻstlashadi[2].
1992-yilda Leningrad universitetining (sobiq Arxeologiya instituti) arxeologiya va sanʼat tarixi fakultetini tamomlagan, u yerda A. A. Spitsyn, A. A. Miller va N. P. Sychev dars bergan. Universitetni tugatgach, u arxeologiya idorasida kichik yordamchi boʻlib qoladi. 1925-yilda Davlat tarix va madaniyat instituti aspiranturasiga oʻqishga kiradi. 1930-1932-yillarda M. P. Gryaznov va V. V. Golmsten bilan birgalikda koʻchmanchi chorvachilik tarixini oʻrganadi. Oʻsha paytda Artamonov „burjua metodologiyasini yaxshi oʻzlashtirgan va endi marksistik-leninistik metodologiya relslariga oʻtishga harakat qilayotgan“ olim sifatida tavsiflangan[2][4][5].
Sarkel
[tahrir | manbasini tahrirlash]1929-yilda birinchi mustaqil ekspeditsiyani – Quyi Donni razvedka qilishni amalga oshirdi. Tadqiqot natijalariga koʻra, Artamanov 1934—1936-yillarda qazishmalar olib borgan, yozma manbalardan maʼlum boʻlgan Sarkel shahrini chap qirgʻoq Simlyansk yodgorligi bilan ishonchli tarzda aniqladi. Artamonov 1934-yilda „Qiyshaygan va boʻyalgan suyakli qoʻrgʻonlarda birgalikdagi dafnlar“ maqolasida dissertatsiya himoyasisiz tarix fanlari nomzodi ilmiy darajasini oldi. 1935-yildan – professor.
Moddiy madaniyat tarixi institutida
[tahrir | manbasini tahrirlash]1937-yilda Artamonov SSSR Fanlar akademiyasining Moddiy madaniyat tarixi institutida feodaldan oldingi Yevropa sektoriga rahbarlik qildi. 1939-yilda institut jamoasi oʻz vazifalarini bajara olmagan sobiq direktorni lavozimidan ozod qilishni bir ovozdan talab qildi – akademik I. A. Orbeli va uning oʻrniga Artamonov tayinlandi (oʻsha paytda faqat fan nomzodi va partiyasiz, VKP (b) ga faqat 1940-yilda aʼzo boʻlgan). Artamonov davrida institut qudratli ilmiy markazga aylandi[6]. Dala tadqiqotlari natijalarini eʼlon qilishga katta eʼtibor qaratildi. „Kratkiye soobsheniya IIMK“ va „Materiali i issledovaniya po arxeologni SSSR“ toʻplamlar seriyasiga asos solindi, shuningdek, institut direktori „Sovet arxeologiyasi“ yillik jurnaliga muharrirlik qildi.
1941-yil noyabr oyida Artamonov institut xodimlarining bir qismi bilan qamaldagi Leningradni tark etdi, bu qolganlar tomonidan noaniq qabul qilindi – qamal paytida ulardan 28 nafari vafot etdi. Qozon va Sverdlovskda qisqa vaqt boʻlganidan soʻng, u IIMKning Yelabuga guruhini boshqargan va 1943-yilda institut direktori lavozimini tark etgan (uning shtatida qolgan). Shundan soʻng, BMIQ rahbariyati Moskvada toʻplandi va yangi direktor akademik B. D. Grekov boʻldi[3][2].
Leningrad davlat universitetida
[tahrir | manbasini tahrirlash]1946-yildan M. I. Artamonov vaqtincha mudirlik vazifasini bajargan, 1949-yil fevralida esa LDU arxeologiya kafedrasi mudiri boʻlgan. Bir muncha vaqt oʻquv ishlari boʻyicha prorektor lavozimida ishlagan, 1950-yil yanvardan maygacha rektor vazifasini bajargan. 1949—1951-yillarda u Simlyansk suv ombori tubiga ketishi kerak boʻlgan hududni oʻrgangan misli koʻrilmagan Volga-Don yangi qurilish ekspeditsiyasiga rahbarlik qildi. Ekspeditsiya boshligʻining oʻrinbosari vazifasini Mixail Illarionovichning rafiqasi Olga Antonovna Artamonova-Poltavseva (1897—1971) bajargan.
Ermitaj direktori
[tahrir | manbasini tahrirlash]1951-yilning avgustida Popov xutoridagi Volga-Don ekspeditsiyasi bazasida boʻlgan Artamonov hukumat telegrammasi bilan Leningradga chaqirtiriladi. U oʻsha yilning 1-sentyabridan boshlab Ermitajga rahbarlikni qabul qilishi kerak edi. 1950-yillarning boshlarida sovet hokimiyati umuman kosmopolitizmga va xususan Gʻarbiy Yevropa sanʼatiga qarshi kurash olib bordi. Ermitaj himoyachisi, akademik Iosif Orbeli oʻrniga, oʻsha paytda partiya arboblariga shunday tuyulgan edi, dehqon-proletarlardan chiqqan ideal nomzodni qoʻyishmoqchi boʻlishdi. Biroq, Artamonovning birinchi buyrugʻi nooʻrin anketalar bilan xodimlarni ishdan boʻshatishni bekor qilish edi, ularning roʻyxati allaqachon tuman qoʻmitasi tomonidan tasdiqlangan.
Isteʼfoga chiqqanidan soʻng (1964-yil) u butun eʼtiborini Leningrad davlat universitetida oʻqituvchilik faoliyatiga qaratdi. Artamanov ish stoli yonida ilmiy maqolani tahrir qilib oʻtirib vafot etdi.
Mukofotlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Lenin ordeni (21.06.1957)[7]
- Mehnat Qizil Bayroq ordeni (06.10.1945)
- medallar
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Столяр А. Д. Воспоминания об Учителе // Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии / гл. ред. А. И. Айбабин. — Симферополь, 1998. — Andoza:Bibliografik qisqartma. — Andoza:Bibliografik qisqartma. Архивировано 2 iyun 2023 года.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Клейн 2014.
- ↑ 3,0 3,1 Платонова 2013.
- ↑ Краткий обзор СО ОГПУ антисоветской деятельности и группировок среди научной интеллигенции за 10 лет // «Совершенно секретно»: Лубянка — Сталину о положении в стране (1922—1934 гг.) / отв. ред. А. Н. Сахаров, В. С. Христофоров. — М: ИРИ РАН, 2017. — Andoza:Bibliografik qisqartma. — Andoza:Bibliografik qisqartma. Архивировано 8 dekabr 2023 года.
- ↑ Краткий обзор СО ОГПУ антисоветской деятельности и группировок среди научной интеллигенции за 10 лет // «Совершенно секретно»: Лубянка — Сталину о положении в стране (1922—1934 гг.) / отв. ред. А. Н. Сахаров, В. С. Христофоров. — М: ИРИ РАН, 2017. — Andoza:Bibliografik qisqartma. — Andoza:Bibliografik qisqartma. Архивировано 8 dekabr 2023 года.
- ↑ Stolyar A. D. Tri polya deyatelnosti M. I. Artamonova // Sankt-Peterburgskiy universitet. – 1998. – № 27.
- ↑ „Указ Президиума Верховного Совета СССР от 21 июня 1957 года «О награждении орденами и медалями рабочих, инженеров и техников, работников науки и культуры, работников партийных, советских, профсоюзных, комсомольских и других организаций города Ленинграда»“. 2018-yil 15-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 23-mart.