Madur tili

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Madura va Yavadagi Madure tilining hududi yashil rang bilan belgilangan

Madur tili (Basa Mathura) — avstroneziya tili boʻlib, Indoneziyaning Madura orolida, Yava orolining shimoli-sharqida va Indoneziyaning bir qancha boshqa mintaqalarida yashovchi maduriyaliklar ushbu tildan foydalanadilar. Malaya-yava tillari safiga kiradi[1]. Ushbu tilda gaplashuvchilar soni qariyb 13,6 million kishini tashkil etadi[2], ulardan 4 millionga yaqini Madurada (orolning deyarli butun aholisi), 8 milliondan ortigʻi Yavada, 350 mingga yaqini Yava dengizidagi oʻnlab kichik orollarda va shuningdek Kalimantanning Indoneziya qismida 260 ming kishi gaplashadi.

Madures tilida ixcham xorijda yashovchi maduriyaliklarning bir qismi saqlanib qolgan — bunday jamiyatning eng kattasi Singapurda yashaydi.

Malayo-polineziya tillarining Gʻarbiy Sunda boʻlimiga mansub hisoblanadi. Turli vaqtlarda madures tilining dialektlari boʻyicha mutaxassislar oʻrtasida turli nuqtai nazarlar mavjud edi. Hozirgi vaqtda eng koʻp oʻrnatilgan fikr oltita dialekt boʻlib, ularning soʻzlovchilari bir xil nomdagi geografik mintaqalar aholisi hisoblanadi.

  • Bawean — Yava dengizidagi Bawean oroli
  • Bankalan — Maduradagi Bankalan tumani
  • Pamekasan — Maduradagi Pamekasan tumani
  • Sampang — Maduradagi Sampang tumani
  • Sapudi — Yava dengizidagi Sapudi arxipelagi
  • Sumenep — Maduradagi Sumenep tumani

Ilgari madures tilining lahjasi hisoblangan Kangean (Yava dengizidagi Kangean arxipelaglari) 1960-yillarning oxirida alohida til sifatida tan olingan.

Leksik jihatdan eng rivojlangani Sumenep dialekti boʻlib, u adabiy madures tilining negizida rivoj topgan. Shu bilan birga, u leksik jihatdan eng izolyatsiya qilingan va eng kam darajada asl diapazondan tashqarida qoʻllaniladi.

Yava skriptida yozilgan Madure tilidagi matn.

Madura va Yava dengizi orollaridan tashqarida yashovchi maduriyaliklar odatda oʻzlarining kelib chiqish joylarining lahjalarida gaplashadilar. Savdo-iqtisodiy sohada alohida ahamiyatga ega boʻlgan Bankalan lahjasi, Indoneziyaning ikkinchi yirik shahri boʻlgan Surabaya shahrida yashovchi madurezlar orasida eng keng tarqalgan lahja turaridan biri sanaladi: baʼzida u turli hududlardan madurezlar oʻrtasida lingua franca sifatida ham ishlatilib kelinadi.

Eng qadimgi yozma yodgorliklar XVIII asrga toʻgʻri keladi. Anʼanaga koʻra madures tilida yozuv sifatida yava va arab yozuvlari ishlatilgan, ammo XX asrning ikkinchi yarmida til butunlay lotin alifbosiga oʻtdi.

Bir necha maduriyalik nasroniylar Bibliyaning toʻliq matnidan oʻz ona tillarida (lotin) foydalanadilar, uning tarjimasi 1994-yilda tugallangan.

Voyaga etgan maduris tilida soʻzlashuvchilarning aksariyati Indoneziyaning rasmiy tili boʻlgan indonez tilida ravon yoki hech boʻlmaganda funksionaldir gaplasha oladilar. Shu bilan birga, agar Madura va uning atrofidagi kichik orollarda ona tili deyarli butun mahalliy aholi tomonidan kundalik hayotda faol qoʻllanilsa, Sharqiy Yavada — ayniqsa Surabaya va boshqa yirik shaharlarda — asta-sekin rivojlanmoqda.

Mutaxassislar Indoneziya va Yava tillarining Sharqiy Yava maduriyaliklari tiliga sezilarli leksik taʼsirini, shuningdek, qarama-qarshi hodisani qayd etadilar. Bundan tashqari, Sharqiy Yavaning bir qator joylarida kelib chiqishi aralash madurez-yavan xalqlari zich joylashgan joylarda — pendalunganlar deb ataladigan joylarda, oʻziga xos aralash dialekt shakllanmoqda.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. MALÁYSKO-YaVÁNSKIYe YaZIKÍ 3-iyul 2022-yil
  2. xhttps://artsandculture.google.com/entity/m020257?hl=ru Madurskiy yazikʼ 30-iyul 2022-yil

Adabiyotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Lewis, M. Paul (ed.). Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition, Dallas, Tex., 2009. 
  • А. К. Оглоблин. Мадурский язык и лингвистическая типология, Л., 1986.