Adabiy til

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Adabiy til — muayyan umumxalq tilining qayta ishlangan va me’yorlash-tirilgan, mazkur tilda so‘zlashuvchi xalqning madaniy ehtiyojlariga xizmat qiluvchi shakli. "Qayta ishlangan" tu-shunchasi nisbiy (tarixan turli davrlar-da, turli xalqlarda Adabiy til o‘zgarib turgan). Hatto ayrim bir xalqqa ham Adabiy til turli davrda turlicha bo‘lgan (mas, qadimgi tur-kiy adabiy til, hozirgi o‘zbek adabiy tili). Ba’zi davrlarda bir xalq uchun boshqa bir xalq tili Adabiy til vazifasini o‘tagan. Mac, fors va turkiylar uchun mumtoz arab tili, yaponlar uchun mumtoz xitoy tili; ba’zi Yevropa xalqlari uchun lotin tili va boshqa Adabiy til bo‘lgan.Adabiy til ning ikki — og‘zaki ham yozma ko‘rinishi mavjud. Har qanday Adabiy til xalq og‘zaki nutqi asosida shakllanib, shu xalq tiliga xos shevalarni umumlashti-radi va barcha sheva vakillari uchun tushu-narli shakl oladi. Rivojlangan Adabiy til siz boy madaniyatga ega xalq bo‘lishi mumkin emas. Shu ma’noda Adabiy til jamiyatning dol-zarb muammolaridan hisoblanadi. Adabiy til deganda ba’zan uni turli ko‘rinishlari bilan qorishtirib yuboradilar. Xususan, yozma Adabiy til va og‘zaki Adabiy til hamda badiiy adabiyot tili bilan Adabiy til ni ayni bir deb bo‘lmaydi.Adabiy til o‘z mezonlarini egallagan shu tilda so‘zlashuvchilar barchasi uchun bir-dek. U ham yozma, ham og‘zaki shakllarda amalda qo‘llanadi. Badiiy asar (yozuvchi) tili ham Adabiy til me’yorlariga bo‘ysunsada, 181ko‘plab xususiylik hamda umum e’tirof etmagan jihatlarni o‘zida mujassam-lashtiradi. Turli xalqlarda hamma dav-rlarda ham Adabiy til bilan badiiy asar tili bir taxlitda bo‘lmagan. Adabiy til bilan milliy til o‘rtasida ham farq bor. Milliy til shu tilning egasi bo‘lgan xalq millat bo‘lib shakllanganda yuzaga keladi. Milliy til Adabiy til vazifasiii o‘taydi, lekin har qanday Adabiy til darhol milliy tilga aylana olmaydi.Adabiy til bilan shevalar o‘rtasidagi munosa-bat alohida muammoni tashkil etadi (q. Shevalar). Shevalar tarixan qanchalik barqaror bo‘lsa, Adabiy til uchun shevalarning vakillarini lingvistik nuqtai nazar-dan umumlashtirish shunchalik murakka-blashadi. Hozirgi kunda ko‘pgina mamlakat-lar (mas, Italiya, Indoneziya va boshqalar)da she-valar Adabiy til bilan teng suratda qo‘llanmoqda.Adabiy til tushunchasi odatda til uslubla-ri tushunchasi bilan bog‘lanadi. Ammo bu bog‘lanish bir tomonlama. Chunki til us-lubiyatlarining o‘zi Adabiy til ko‘rinishlari hisoblanadi. Ular tarixan shakllangan, muayyan belgilar majmuidan iborat bo‘ladi. Mazkur belgilarning bir qismi boshqa uslublarda takrorlanishi mum-kin. Lekin, bu takroriy belgilarning ma’lum shaklda birikishi va vazifasi-ning o‘ziga xosligi bir uslubning ik-kinchi uslubdan farqini belgilaydi.O‘zbek tiliga Davlat tili maqomining berilishi (1989) o‘zbek Adabiy til rivojini ta’minlovchi muhim voqea bo‘ldi. O‘zbek Adabiy til i turli xalqlar Adabiy til i rivojlanish tajribasi asosida yanada takomillashib bormoqda (yana q. O‘zbek adabiy tili).

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil