Litva Respublikasi Seymi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Bank of Lithuania, Kaunas, Lithuania, 1924 - 1927.jpg

Litva Respublikasi Seymi — (lit.Lietuvos Respublikos Seimas) Litvada oliy qonun chiqaruvchi organ hisoblanadi.

Boshqaruvi[tahrir | manbasini tahrirlash]

2020-yilda[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Seym raisi — Viktoriya Cmilyte-Nielsen
  • Raisning birinchi oʻrinbosari — Yurgis Razma
  • Rais oʻrinbosari — Radvile Morkunaite-Mikulenina
  • Rais oʻrinbosari — Paulus Saudargas
  • Rais oʻrinbosari — Jonas Jarutis
  • Rais oʻrinbosari — Andrius Mazuronis
  • Rais oʻrinbosari — Vitautas Mytalas
  • Rais oʻrinbosari — Yuliy Sabatauskas

2016-2020 yillarda[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Seym raisi (2016-yildan) — Viktoras Prankietis
  • Raisning birinchi oʻrinbosari (2016-yildan) — Rima Baskene
  • Rais oʻrinbosari (2016-yildan) — Irena Diagutene
  • Rais oʻrinbosari (2016-yildan) — Gediminas Kirkilas
  • Rais oʻrinbosari (2016-yildan) — Arvydas Nekroshyus

Umumiy tavsifi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yashirin ovoz berish yoʻli bilan umumiy, teng, toʻgʻridan-toʻgʻri saylov huquqi asosida toʻrt yil muddatga saylanadigan bir palatadan, jumladan Seymning 141 nafar deputatidan iborat. Seym aʼzosi faqat Bosh vazir yoki vazir tomonidan tayinlanishi mumkin (60-moddaning 2-qismi).

Litva Respublikasi Konstitutsiyasining V bobiga ko‘ra , Litvada doimiy yashovchi, xorijiy davlat oldidagi qasamyod yoki majburiyat bilan bog‘lanmagan va saylovda kamida 25 yoshga to‘lgan Litva Respublikasi fuqarosi Seym aʼzosi etib saylanishi mumkin. Sud tomonidan tayinlangan jazoni o‘tamagan shaxs, shuningdek sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs Seym deputati etib saylanishi mumkin emas. Seymning saylangan deputati Seymda Litva Respublikasiga sodiqlik qasamyodini qabul qilganidan soʻng xalq vakilining barcha huquqlariga ega boʻladi. Seym har yili bahor va kuzda ikkita oddiy sessiya uchun yigʻiladi.

  • Bahorgi sessiya 10-martda boshlanadi hamda 30-iyunda tugaydi.
  • Kuzgi sessiya 10-sentyabrda boshlanib, 23- dekabrda tugaydi.
  • Navbatdan tashqari sessiya Parlament aʼzolari umumiy sonining kamida uchdan bir qismining taklifiga binoan Seym Spikeri yoki Konstitutsiyada nazarda tutilgan hollarda Prezident tomonidan chaqirilishi mumkin.

Seym vakolatlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Konstitutsiyaga kiritilgan o‘zgartishlarni muhokama qiladi va qabul qiladi;
  • qonunlar chiqaradi (Seym tomonidan qabul qilingan qonunlar Litva Respublikasi Prezidenti tomonidan imzolangan va rasman eʼlon qilinganidan keyin kuchga kiradi);
  • referendum oʻtkazish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi;
  • Litva Respublikasi Prezidenti saylovini tayinlaydi;
  • qonun hujjatlarida belgilangan davlat muassasalarini tashkil etadi, shu bilan birga ularning rahbarlarini lavozimga tayinlaydi va lavozimidan ozod qiladi;
  • Respublika Prezidenti tomonidan taqdim etilgan Bosh vazir nomzodini maʼqullaydi yoki rad etadi;
  • Bosh vazir tomonidan kiritilgan Hukumat dasturini ko‘rib chiqadi va uni tasdiqlash to‘g‘risida qaror qabul qiladi;
  • Hukumatning taklifiga binoan Litva Respublikasi vazirliklarini tuzadi yoki tugatadi;
  • Hukumat faoliyati ustidan nazoratni amalga oshiradi, Bosh vazirga, vazirga ishonch bildirmasligi mumkin;
  • Konstitutsiyaviy sud sudyalarini, Oliy sud sudyalarini, shuningdek ushbu sudlarning raislarini tayinlaydi;
  • Litva bankining bosh auditorini, boshqaruvi raisini tayinlaydi yoki lavozimidan ozod qiladi;
  • mahalliy hokimiyatlar Kengashlariga saylovlarni tayinlaydi;
  • Bosh saylov komissiyasini tuzadi va uning tarkibiga o‘zgartirishlar kiritadi;
  • davlat byudjetini tasdiqlaydi va uning ijrosi ustidan nazoratni amalga oshiradi;
  • davlat soliqlari va boshqa majburiy to‘lovlarni belgilaydi;
  • Litva Respublikasining xalqaro shartnomalarini ratifikatsiya qiladi va denonsatsiya qiladi, tashqi siyosatning boshqa masalalarini ko‘rib chiqadi;
  • respublikaning maʼmuriy boʻlinishini belgilaydi;
  • Litva Respublikasining davlat mukofotlarini taʼsis etadi;
  • amnistiya aktlarini chiqaradi;
  • toʻgʻridan-toʻgʻri tartibni, harbiy holat va favqulodda holat joriy qiladi, safarbarlik eʼlon qiladi va qurolli kuchlardan foydalanish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi.

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

1990-yil 24-fevralda Litva SSRda parlament saylovlari boʻlib oʻtdi. Saylangan Oliy Kengash (141 aʼzo) 1990-yil 11-martda mustaqil Litva Respublikasi qayta tiklanganligini maʼlum qildi. 1992-yil 7-iyulda Seym deb oʻzgartirildi. Litva tarixshunosligida unga „Restorativ Seym“ nomi biriktirilgan. Mustaqillikdan keyin birinchi parlament saylovlari 1992-yil 25-oktabr va 15-noyabrda bo‘lib o‘tdi. Ikkinchi Seym 1996-2000-yillarda faoliyat ko‘rsatgan. 2000-yilda saylangan parlamentda Sotsial-demokratik koalitsiya (KFOR) 51 oʻringa, „Yangi ittifoq“ (sotsial liberallar) 25 va „Liberallar ittifoqi“ 24 oʻringa ega edi.

Seym 2004-2008-yillarda[tahrir | manbasini tahrirlash]

2004-yil 10-24-oktabrdagi saylovlardan keyin quyidagi parlament tuzildi:

  • Mehnat partiyasi (litovcha: Darbo partija) — 39 mandat (27,7 %)
  • Algirdas Brazauskas sotsial-demokratik partiyasi va „Yangi ittifoq“ (sotsial liberallar) partiyasi Arturas Paulauskas koalitsiyasi (litovcha: A. Brazausko ir A. Paulausko koalicija «Už darbą Lietuvai») — 31-oʻrin (22 %; mos ravishda 20 oʻrin va 11 oʻrin)
  • „Vatan ittifoqi“ (konservatorlar, litovcha: Tėvynės Sąjunga) — 25 oʻrin (17,7 %)

2006-yil aprel oyida parlament koʻpchilik ovoz bilan (94 ta „maʼqul“, 11 ta „qarshi“) Paulauskasni Seym idorasidagi suiisteʼmolliklarning shov-shuvli faktlari sababli Seym raisi lavozimidan chetlatildi. Ishchilar partiyasi raisi oʻrinbosari Viktoras Muntianas parlamentning yangi spikeri etib tayinlandi.

Seym 2008-2012-yillarda[tahrir | manbasini tahrirlash]

2008-yil 12-26-oktabrdagi saylovlar natijalariga koʻra, 2-noyabrda tasdiqlangan, konservatorlar va xristian demokratlar koalitsiyasi koʻpchilik oʻrinlarni qoʻlga kiritdi[1]:

  • Vatan ittifoqi — Litva xristian demokratlari — 45 oʻrin
  • Litva sotsial-demokratik partiyasi — 25 oʻrin
  • Milliy Renessans partiyasi — 16
  • Tartib va adolat — 15 mandat
  • Litva Liberal Harakati — 11
  • Mehnat partiyasi va yoshlar koalitsiyasi — 10 mandat
  • Liberallar ittifoqi va markaz — 8 mandat
  • Litvada polyaklarning saylov harakatlari — 3 mandat
  • Litva xalqchi dehqonlar ittifoqi — 3 mandat
  • Yangi ittifoq (sotsial liberallar) — 1 mandat
  • Mustaqil deputatlar — 4 ta mandat.

Ikki ovoz berishdan soʻng, 2008-yil 17-noyabrda Milliy tiklanish partiyasi rahbari Arunas Valinskas va 2009-yil 17-sentabrda hukmron konservatorlar birlashgan „Vatan ittifoqi“ partiyasi aʼzosi Irena Degutiene rais etib tayinlandi.

Seym 2016-2020-yillarda[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bosh qarorgohi

2016-yil 9-23-oktabrdagi saylov natijalariga ko‘ra, agrarlar ko‘pchilik deputatlik o‘rinlariga ega bo‘ldilar:

  • Litva dehqonlari va yashillar ittifoqi — 54 mandat
  • Vatan ittifoqi — Litva xristian demokratlari — 31 mandat
  • SDPL — 17 mandat
  • Litva Liberal Harakati — 14 oʻrin
  • Litvada polyaklarning saylov harakati — Xristian oilalari ittifoqi — 8 mandat
  • Tartib va adolat — 8 mandat
  • mustaqil nomzodlar — 4 mandat
  • Mehnat partiyasi — 2 mandat
  • Korrupsiyaga qarshi koalitsiya N. Puteikis va K. Krivickas (Lietuvos centro partija, Lietuvos pensininkų partija) — 1 mandat
  • Yashil partiya — 1 mandat
  • Litva roʻyxati — 1 mandat

2016-yil 14-noyabrda dehqonlar va yashillar ittifoqi raisining oʻrinbosari Viktoras Prankietis rais etib tayinlandi. Uning nomzodi uchun 93 deputat, Yevgeniy Gentvilas nomzodi uchun 36 deputat ovoz berdi[2].

Seym binolari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yangi yalpi majlislar zali

Hozir Seym toʻrtta binodan iborat majmuani egallaydi. Umumiy maydoni 9717,37 m² boʻlgan birinchi bino 1976-1980 yillarda arxitektorlar Algimantas va Vitautas Nasvytis loyihasi boʻyicha 1950-yildan buyon mavjud boʻlgan stadion oʻrnida qurilgan. U Litva SSR Oliy Kengashi uchun moʻljallangandi.

Xuddi shu yillarda mahallada ikkita maʼmuriy bino qurildi. Neris daryosi qirgʻogʻiga yaqinroq — Moliya vazirligi binosi (meʼmor A. Gudait; hozir Seymning ikkinchi binosi). Respublika kutubxonasi (hozirgi Litva Martinas Majvydas Milliy kutubxonasi) yonida Kasaba uyushmalari markaziy kengashi binosi (arxitektor C. mazuralar; hozir Seymning uchinchi binosi).

2007-yil 10-sentyabrda Seymning kuzgi sessiyasi Seymning mavjud binolar majmuasiga biriktirilgan yangi yalpi majlislar zalida boshlandi[3].

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]